विद्यया युक्तस्य पण्डितस्य, हे राम, इयं जगती सत्यम् असत्यम् वा, सुखदुःखयोः परेति व्यवस्थितम्। अज्ञानिनः तु, अर्धज्ञानवशात्, दुःखमेव प्राप्नुवन्ति। यत् किञ्चिद् आदौ अन्ते च नास्ति, वर्तमानकाले च न सत्यम्, तद् यदि कश्चन अश्रद्दधानः इच्छेत्, तस्य तु केवलं तस्याभावः शेषः। यः पुनः आदौ अन्ते च सत्यम्, वर्तमानकाले च सत्तया स्थितम्, तस्य सर्वं सत्यमेव, तत्र केवलं सतत्त्वमेव शेषम्। बालाः तु जलनिम्बचन्द्रमिव, खपुष्पमिव च, असत्यमेव वस्तु इच्छन्ति; पण्डिताः तु तादृशं न कुर्वन्ति, यतो हि तादृशेषु स्पृहा मनः मोहयति। बालः विविधरूपविषयेषु तृप्तिं अन्विष्य, अनन्तं दुःखं प्राप्नोति, न तु सुखम्। अतः, हे कमललोचन राम, बालवत् मा भूः। अत्र अनित्यत्वं दृष्ट्वा, नित्ये स्थाणौ एव आश्रयः सदा भवतु। मा शुचः, 'इदं सर्वम् असत्यम्, अहं तेन सह एकीकृतः' इति चिन्तयन्; नापि, 'इदं सर्वम् सत्यम्, अहं तेन सह एकीकृतः' इति चिन्तयन् दुःखं कुर्याः। एवं मुनये सा वदित्वा, सायन्तनसमये दिवा समाप्ता, सन्ध्यायाः आगमने सायं स्नात्वा, सभायां प्रणम्य, सूर्यकिरणैः सह शनैः गता। धनं वा भार्या वा नष्टे, किम् शोकस्य कारणम्? यथा किञ्चिद् माया क्षणमिव दृश्यते, ततः अन्तर्धायते, तत्र शोकः कुतः? गन्धर्वनगरं शोभितं वा मलिनं वा, बालानां मूढानां वा अज्ञानम्, तत्र सुखदुःखयोः क्रमा कः? धनं वा भार्या वा लब्धे, किम् हर्षस्य कारणम्? मरीचिका विस्तीर्णा अपि, तृष्णार्तस्य किम् सुखम्? धनभार्ययोः वृद्धौ, दुःखमेव युक्तम्, न तृप्तिः। मोहमाययोः वृद्धौ, कः तत्र आश्वासः? य एव विषयास्वादः मूढानां रागहेतुः, तत्रैव परमाणि पण्डिताः वैराग्यं प्राप्नुवन्ति। ये पारं न पश्यन्ति, मूढाः, विषयैः तृप्तिम् आप्नुवन्ति; ये तु पारं पश्यन्ति, साधवः, तैरेव विषयैः वैराग्यम् आप्नुवन्ति। अतः, हे राघव, सत्यम् ज्ञात्वा, संसारवर्त्मनि, यत् नष्टं तत् नष्टमिव, यत् लब्धं तत् लब्धमिव स्वीकरोतु। पण्डितस्य लक्षणं—अागतानाम् अनासक्तिः, प्राप्तेषु तु यथायोग्यं भोगः। अस्मिन्संसारसङ्कटे, यत्र आत्मा गूढः, प्रतिकूलः, तत्र विवेकसम्पन्नः भूत्वा, मोहपातम् मा कुर्याः। अस्मिन्संसारविलासे, यः विक्षिप्तदृष्टिः, स न सम्यग् पश्यति; स तु विपरीतबुद्धिः। यः मनः विषयेषु आसक्तं, तैः शुद्धम् अपि, स न क्वापि विशुद्धबुद्धिम् आप्नोति। यस्य सर्वेषु वस्तुषु 'असत्यम्' इत्येवं निश्चयः नास्ति, तं अज्ञानं न स्पृशति; स सर्वज्ञत्वम् आप्नोति। यः 'अहं च जगत् च एकमेव' इति निश्चयेन स्थितः, रागद्वेषौ परित्यज्य, स न निमज्जति। सत्त्वासत्त्वयोः मध्ये शुद्धे बुद्ध्या स्थित्वा, न गृह्णीयात्, न त्यजेत्, बाह्याभ्यन्तरजगति। अतः, हे राम, व्याप्तः शुद्धः सर्वस्य स्वामी, सर्वातीतः, गगनवत् आसक्तिरहितः, कर्मणि अपि स्थितः भव। पण्डितस्य, यः न इच्छति न वर्जयति कर्मणि, तस्य बुद्धिः न मलिनात्—यथा पद्मपत्रं जलैः न सिञ्च्यते। इन्द्रियाणि पश्यन्तु, स्पृशन्तु, वा न पश्यन्तु, न स्पृशन्तु; त्वं तु आत्मनि स्थितः, निराशः भव। मनः, 'एतन्मम' इति असत्सु विषयेषु निमज्जेत् मा; अनिमग्नं सन्, कुर्यात् वा न कुर्यात् वा। हे राघव, यदि विषयप्रभा तव हृदयं न हर्षयति, तर्हि ज्ञानविवेकयुक्तः संसारसागरं तीर्त्वा असि। शरीरे विषयास्वादः स्यात् वा न स्यात् वा, इच्छारहितस्य तव, यथायोग्यं, मोक्षः सुलभः। परमविवेकबुद्ध्या, हे राम, सङ्कल्पराशेः मनः पृथक् कुरु, यथा गन्धं पुष्पात् पृथक् कुर्वन्ति। संसारसिन्धौ संस्कारजलपूरिते, ये ज्ञाननौकां आरूढाः, ते पारं प्राप्ताः इति कीर्त्यन्ते। तीक्ष्णधारया मनसा, परमस्थैर्येण, आत्मतत्त्वं विविच्य, स्वस्वरूपे प्रविश। यथा तत्त्वज्ञाः, ज्ञानविस्तारितचित्ताः, जीवन्ति, तथा त्वम् अपि, हे राम, जीव—न तु मूढवत्। ये महात्मानः जीवन्मुक्ताः, सदा तुष्टचित्ताः, उदारहृदयाः, तेषां आचारः अनुकरणीयः—न तु तेषां ये क्षुद्राः, मिथ्याचारिणः, आसक्ताः। ये परमापरं जानन्ति, ते न कर्म त्यजन्ति, न इच्छन्ति; सर्वत्र संसारवृत्तिं अनुवर्तन्ते। न कदाचन लोके महात्मानः, तत्त्वदर्शिनः, शक्त्यादिषु, मानादिषु, गुणयशोवित्तेषु, क्षुद्राः भवन्ति। शून्ये अपि ते न शोचन्ति, न च दिव्योपवनेषु आसक्ताः; महात्मानः स्वभावं न त्यजन्ति, सूर्यवत्। निराशाः, कर्मपथे यथायोग्यं चरन्तः, न विचलन्ति, आत्मन्येव स्थिताः, देहयाने स्थिताः। त्वमपि, हे राम, एषां विवेकं प्राप्तवान्; अस्य ज्ञानबलात्, तव शमः निश्चितः, हे सुन्दर। स्वच्छदृष्ट्या, अहङ्काररहितः, असूयारहितः च, अस्मिन्स्थले स्थित्वा, परमसिद्धिं प्राप्स्यसि। स्वभावे एव स्थित्वा, सर्वकृत्यपरित्यागपूर्वकं, कामान् दूरं कृत्वा, परमशीतलचित्तः, अत्रैव वस, हे पापरहित।