मनसः संकल्पेनैवेदं जगदुत्पद्यते, तेनैव च विलीयते। इदं विशालमायामयं दृश्यते, यथा गन्धर्वनगरं स्यात्। राम, अस्य जगतो लये किमपि नष्टं नास्ति; तस्य सति अपि, वस्तुतः किञ्चित् न स्थापितम्। यदा हृदये कल्पितं नगरं, यत्रास्य विस्तारः, नश्यति, तदा यदि वर्धितमिति कथ्यते, तर्हि किम् वर्धितम्? कस्य? किं वा हानं जातम्? यथा बालानां क्रीडायै हृदये नगरं जायते, तथा अस्य जगतः उत्पत्तिः सततम् मनसि दृश्यते। न कस्यापि किञ्चित् नष्टं, यथा मायाजलविचित्रे जले; एवं अस्य जगतः उत्पत्तिनाशयोः लये वा विनाशे च। यदि अनृतमेव अनृतम्, तर्हि कः हानिः? कस्य? अतः अस्य नाम्नः जगतः न हर्षदुःखयोः किञ्चित् कारणम्। यदि किञ्चिद् अत्यन्तं अनृतं, तत्र किम् नष्टं? नष्टाभावे, हे बुध, दुःखस्य का स्थितिः? अथ वा किञ्चिद् अत्यन्तं सत्यम्, तत्र किं नष्टुं शक्यते? सर्वं जगद् ब्रह्मैव, तर्हि हर्षदुःखयोः किं कारणम्? अस्मिन्सर्वथा अनृते जगति, यः केवलं क्षयमेव करोति, तत्र किम् इच्छेत् वा गृह्णीयात् प्राज्ञः संसारवर्त्मनि? अथ वा अस्मिन्सर्वथा सत्ये ब्रह्ममये जगति, त्रिषु लोकेषु किम् परित्याज्यं वा वर्जनीयम् अस्ति प्राज्ञेन? अस्य जगतः सत्त्वासत्त्वयोः, ज्ञातुः सुखदुःखयोः अतीतानि; अज्ञः तु अर्धदृशा दुःखमाप्नोति। यद् आदौ नास्ति, अन्ते च नास्ति, मध्ये अपि वस्तुतः नास्ति, तस्य अनृतस्य इच्छया, हे राम, केवलं तस्य अभावः एव शेषः। यद् आदौ सत्यं, अन्ते च सत्यं, मध्ये अपि सत्यम्, तस्य सर्वं सत्यमेव, तत्र सत्तैव शेषः। बालाः एव चन्द्रमसः जले प्रतिबिम्बं, खपुष्पं वा इच्छन्ति; प्राज्ञः तु न इच्छन्ति, तदिच्छया चित्तमोहः भवति। बालः विविधवस्तुषु काम्येषु तृप्तिम् इच्छन्, अनन्तं दुःखमेव प्राप्नोति, न तु सुखम्। अतः, मा बाल्यं कुरु, हे राम, कमललोचन; अस्थिरत्वं दृष्ट्वा, नित्ये स्थाणौ नित्यं प्रतीयस्व। मा दुःखमुत्पादय, 'सर्वमिदम् अनृतम्, तेनाहं संयुक्तः' इति चिन्तया; न च दुःखमुत्पादय, 'सर्वमिदम् सत्यम्, तेनाहं संयुक्तः' इति चिन्तया। एवं मुनये उक्त्वा, सा दिवा सायन्तनं प्रति गतवती, रात्र्यागमाय च अस्तं गतवती। स्नात्वा, सभायाम् अभिवाद्य, सायंतनरश्मिभिः सह अपचक्रमे। यदा धनं वा दारः वा नष्टः, तदा किम् शोकस्य कारणम्? यथा क्षणमेकं माया दृश्यते, ततः विनश्यति, तत्र शोकस्य किमर्थम्? गन्धर्वनगरस्य भूषणं वा मलिनता वा, बालानां मूढानां वा अज्ञानम्, तत्र हर्षदुःखयोः कः क्रमः? यदा धनं वा दारः वा लब्धः, तदा कः हर्षस्य कालः? मरीचिकायाम् अपि वर्धमाने तृषितस्य किम् सुखम्? यदा धनदारयोः वृद्धिः, तदा दुःखमेव युक्तम्, न तु तृप्तिः। मोहमाययोः वृद्धौ, कः आश्वासः? यैः भोगैः मूढाः आसक्तिं लभन्ते, तैरेव भोगैः प्राज्ञः वैराग्यम् आप्नोति। ये पारं न पश्यन्ति, ते मूढाः भोगैः तृप्तिं यान्ति; ये तु पारं पश्यन्ति, ते साधवः तैरेव भोगैः वैराग्यम् आप्नुवन्ति। अतः, हे राघव, तत्त्वं ज्ञात्वा, व्यवहारतः नष्टं नष्टमिति त्यज, लब्धं लब्धमिति गृहाण। प्राज्ञस्य लक्षणम्—अनागतसुखेषु उदासीनता, आगतेषु तु भोगः। अस्मिन्संसारकल्कले, यत्र आत्मा गुह्यः, शत्रुवत्, तत्र जागरूकबुद्ध्या जीव, मा मोहम् आप्नुहि। अस्मिन्संसारविलासे, यः व्यक्तिप्रवाहः, तत्र येषां दृष्टिः नष्टा, ते सम्यग् न पश्यन्ति, ते विपरीतबुद्धयः। येन केनापि प्रकारेण, यः मनः विषयेषु आसक्तम्, तेन शुद्धं न भवति, स न क्वापि विशुद्धबुद्धिम् आप्नोति। यस्य सर्वेषु वस्तुषु 'इदं अनृतम्' इति निश्चयः नष्टः, तं अज्ञानं न स्पृशति; स सर्वज्ञताम् आश्रयति। यस्य बुद्धिः 'अहं जगच्चैकम्, सर्वमेकमेव' इति स्थितम्, स सङ्गद्वेषौ त्यक्त्वा, न निमज्जति। सत्-असत् मध्ये शुद्धबुद्ध्या स्थित्वा, न गृह्णीयात्, न च त्यजेत् जगत्, बाह्याभ्यन्तरयोः। तिष्ठ, हे राम, अत्यन्तं विस्तीर्णः, शुद्धः, सर्वस्य स्वामी, सर्वातीतः, यथा गगनम्, अनासक्तः, कर्मणि अपि। यस्य प्राज्ञस्य कर्मणि न इच्छान न वर्जनं, तस्य बुद्धिः न लिप्यते, यथा कमलपत्रं जलैः। इन्द्रियाणि पश्यन्तु, स्पृशन्तु, वा न पश्यन्तु, ते द्वितीयानि; त्वम् आत्मनि स्थितः, निराशः भव। मनः, 'इदं मम' इति अनृतविषयेषु न निमज्जतु; अनिमग्नम् अपि, तद् कुर्यात् वा न कुर्यात्। हे राघव, यदि विषयप्रभा हृदयं न हर्षयति, तदा ज्ञानविवेकसम्पन्नः त्वम् संसारसागरम् अतीतः। शरीरस्य विषयानुभवः स्यात् वा न स्यात्, इच्छारहितस्य ते मुक्तिः स्वभावतः जायते। परमविवेकबुद्ध्या, हे राम, मनः संस्कारसमूहात् पृथक्कुरु, यथा गन्धं पुष्पात् पृथक्क्रियते। अस्मिन् संस्कारोदकेन पूर्णे संसारसागरे, ये विवेकनावम् आरूढाः, ते पारम् गच्छन्ति इति कथ्यते।