एवं एकदा योगवासिष्ठे श्रीरामाय महर्षिः उपदेशं दत्तवान्। स जगाद — हे राम, एष लोकः चतुर्विधविस्तारयुक्तः अन्तः शून्यः अस्ति; तस्मात् मनसः कामान् तृष्णां च त्यजित्वा अन्यं चिन्तय। यथा स्वप्ने महान् कर्मानुष्ठानानि केवलं भ्रान्तिः, न तु वस्तुतः, एवं दीर्घस्वप्नमिदं मनसो निर्मितं जानिहि। संसारस्य प्रदर्शनं कामकोषसर्पसमूहवत्, महाभोगरूपेण दृश्यते, परंतु गृहीते वस्तुनिष्ठं नास्ति — तदपि त्यज। यदा अस्य संसारस्य असारत्वं ज्ञात्वा केवलं चैतन्ये मनः स्थापयसी, तदा यः मरीचिकां ज्ञात्वा तामनुगच्छति, स बुद्धिमान् कथं भवेत्? यः मोहितः स्वकल्पनया निर्मितायाः कामनारूपायाः स्त्रियाः अनुगमनं करोति, स दुःखपात्रमात्रं भवति। असत्ये स्थिते एष लोकः यथेष्टं अनृतं प्रति गच्छतु; परंतु यः सत्यम् परित्यज्य अनृतं अनुगच्छति, स विनश्यति। एष मनसो भ्रान्तिमात्रं — यथा रज्ज्वां सर्पभीति — तत्र कल्पनावैचित्र्येण संसारः दीर्घकालं प्रवर्तते। अत्र केवलं बालः असत्योत्पन्नवस्थाभिः — यथा जलस्थचन्द्रबिम्बः — मोहितः भवति, न तु त्वद्वत् सत्यम् ज्ञातः। यः गुणसमूहं चिन्तयन् सुखं अन्वेष्टुम् इच्छति, स मूढः; स अग्नौ — यः प्रतिबिम्बं न दर्शयति — मूढत्वं नाशयति। एष भोगः वस्तुतः असत्यः; रूपपञ्जरः दृश्यते, यः मनसः चिन्तनस्य उत्पादः — हृदयपुरनिवेशवत्। एष मनसः इच्छया उत्पद्यते, तेनैव विलीयते; दिव्यनगरीव महा-मायारूपेण दृश्यते। हे राम, यदा एष लोकः नष्टः, किमपि न नष्टम्; यदा एष लोकः अस्ति, किमपि न स्थापितम्। यदा मनसः कल्पितपुरं हृदयमण्डले नष्टं, यदा तस्य विस्तारः उच्यते, तदा वद — कः वर्धितः, कस्य, किम् अपि हानिः? यथा बालानां हृदयेषु क्रीडायै नगरी उत्पद्यते, तथा एष लोकः निरन्तरं मनसि उत्पद्यते। कस्यापि किमपि न नष्टम् — यथा जले मायावी-जलनगरी — तथा एष लोकः उत्थानपतनयोः नष्टः वा विनष्टः। यदि असत्यं असत्यं एव, तर्हि कस्यापि हानिः वा दुःखम्? अतः एष लोकः न सुखदुःखयोः आधारः। यदि किञ्चिद् असत्यं, तर्हि तत्र किम् अपि नष्टम्? हान्यभावे, हे बुध, तत्र दुःखस्य अवसरः कः? अथवा यदि किञ्चिद् सत्यम्, तर्हि तत्र किम् अपि नष्टम्? एष लोकः ब्रह्मैव — तर्हि सुखदुःखस्य कारणं किम्? असत्ये, विनाशमात्रं उपनयति — तत्र ज्ञातव्यम्, यः बुद्धिमान्, स संसारमण्डले किम् इच्छेत् वा गृह्णीयात्? सत्यम् यदि ब्रह्मरूपं, तत्र त्रिषु लोकेषु किम् त्याज्यं वा वर्जनीयम्? सत्यम् वा असत्यम्, यो जानाति, स सुखदुःखयोः परस्तः; परंतु अज्ञानः, अंशज्ञानात्, दुःखमुपैति। यः आदौ अन्ते च नास्ति, मध्ये अपि नास्ति, तस्य असत्यस्य इच्छया, हे राम, केवलं अभावः अस्ति। यः आदौ अन्ते च सत्यम्, मध्ये अपि सत्यम्, तस्य सर्वं सत्यम् — तत्र केवलं अस्तित्वं अस्ति। बालाः एव जलस्थचन्द्रबिम्बं वा आकाशपुष्पं इच्छन्ति; बुधाः न — तत्र इच्छाः मनः मोहयन्ति। बालः विविधरूपवस्तूनां तृप्तिम् अन्वेष्टुम् इच्छन्, अनन्तं दुःखं प्राप्नोति, न तु सुखम्। अतः, हे राम, कमलनयन, बालवत् मा भव; एत्र अनित्यत्वं दृष्ट्वा, नित्ये एव नित्यम् आश्रय। मा दुःखम् आवह — "एतद् असत्यं, अहम् तेन सह संयुक्तः" इति चिन्तया; तथा "एतद् सत्यम्, अहम् तेन सह संयुक्तः" इति चिन्तया अपि मा दुःखम् आवह। एवं सा मुनिं उक्त्वा, दिवसः सायन्तनं प्रति गतः, रात्र्यागमनाय अस्तम् अगच्छत्। सा स्नात्वा, सभायां नमस्कृत्य, सूर्यकिरणैः सह क्षीणैः निर्जगाम। पुनः — यदा धनं वा पत्नी वा नष्टम्, तदा शोकस्य अवसरः कः? यथा माया क्षणमेकं दृश्यते, ततः तिर्यक्तः, तत्र विलापः किम्? यदा गन्धर्वनगरं शोभितम् वा दूषितम्, बालादीनां अज्ञानं वा, तत्र सुखदुःखयोः क्रमः कः? यदा धनं वा पत्नी वा प्राप्तम्, तदा हर्षस्य अवसरः कः? मरीचिकायां वर्धितायां तृष्णावान् कः सुखम् प्राप्नोति? यदा धनपत्नीवृद्धिः, तदा शोकः उचितः, न तु तुष्टिः; यदा मोहमाया वृद्धिः, तत्र कः आश्वासः? यः मूढः, तस्य भोगेभ्यः आसक्तिः, तैः एव भोगैः बुधः वैराग्यं प्राप्नोति। ये अतीरं न पश्यन्ति, मोहिताः, तैः भोगैः तुष्टिम् प्राप्नुवन्ति; ये तीरं पश्यन्ति, साधवः, तैः एव वैराग्यं प्राप्नुवन्ति। अतः, हे राघव, सत्यं ज्ञात्वा, लोकव्यवहारे, यत् नष्टं तत् नष्टं एव, यत् प्राप्तं तत् प्राप्तं एव स्वीकुरु। बुधस्य लक्ष्मणं — आगतभोगे तृप्तिः, अनागतभोगे उदासीनता। एष संसारविप्लवः, यत्र आत्मा गुह्यः, विरोधी च, तत्र जागृत्तया जीव, मा मोहं पत। एष विश्ववैभवप्रदर्शनः, यः उत्पत्तिप्रक्रियया निर्मितः, तत्र ये दृष्टिहीनाः, ते सम्यक् न पश्यन्ति, बुद्धिहीनाः। येन केनापि उपायेन, यः मनः विषयासक्तं, तेन शुद्धं, स शुद्धबुद्धिं कदापि न प्राप्नोति। यस्य सर्वेषु वस्तुषु "एष असत्यः" इति निश्चयः नष्टः, तं अज्ञानं न स्पृशति; स सर्वज्ञं आलिंगति। एवं श्रीरामाय महर्षिः संसारस्य असारत्वं, मनसः मायारूपत्वं, सुखदुःखयोः असम्बद्धत्वं, वैराग्यस्य महत्वं च सुस्पष्टं उपदिशत्।