महाबुद्धे, पश्येदं जगत्—यदिवाकाशसदृशं, केवलं कल्पनाविस्तारः, दीर्घस्वप्नो जात इव दृश्यते। नात्र कश्चिद् वास्तवतो जायते वा म्रियते वा; वस्तुतः, हे प्राज्ञ, सर्वकर्मापि मायैव। यत्र किञ्चिद् न वर्धते न च नश्यति, तत्र किम् नाश्यम् अस्ति? यथा वायौ रेखावनं, तथा। स्वदेहं, मोहसमुत्थं, सूक्ष्मया बुद्ध्या न पश्यसि; राघव, शोकग्रस्तहृदय, किमर्थं त्वमज्ञानिव वदसि? यथा मरीचिका तीव्रोष्णेन दृश्यते, तथा मनसो वेगेन सर्वेऽपि भूताः—ब्रह्मादयः—असत्येऽपि दृश्यन्ते। सर्वरूपाणि जगति द्विचन्द्रमायोपमा वा दिवास्वप्नकल्पिता एव, मिथ्याज्ञानसंघातमात्रम्। यथा नौकायामारूढाः स्थिराणि वस्तूनि चलन्तीत्यवगच्छन्ति, तथा रूपपरम्परा सदा मिथ्यैव दृश्यते। इदं जानीयाः—मायाजालमिदं, कल्पनासंविद्धं, न सत्यम्, न चासत्यम्। सर्वं जगद् ब्रह्मैव; तत्रान्यत्वस्य कुतः संभावना? कः सम्बन्धः, कः सः, कुत्र वा तिष्ठति? अयं पर्वतः, अयं वृक्षः—एते सर्वे चित्तकल्पितमायाविलासाः; मनसो दृढकल्पनया असत्यमपि सत्यमिव दृश्यते। चतुर्विधविस्तृतं जगदिदं अन्तः शून्यम्; मनःकामनातृष्णां त्यक्त्वा, अन्यद् चिन्तय, हे राम। यथा स्वप्ने महाकृत्यं मिथ्यैव न तु सत्यम्, तथा दीर्घः स्वप्नोऽयं मनसोऽभिनिवेशः। संसारविलासं, यः इच्छासर्पनिधिः, महाभोगरूपेण दृश्यते, परन्तु ग्राह्यमाने निरर्थकम्—त्यज। एतदसत्यं विज्ञाय, चित्तं केवलबोधे स्थापय; कः पण्डितः मरीचिकां ज्ञात्वा तां प्रति धावेत्? यः मोहितः कामनारूपिण्यां स्त्रियं स्वकल्पनारूपसमृद्धां अनुगच्छति, स दुःखपात्रमेव भवति। इदं जगत्, यथेष्टं अनृताभिमुखं गच्छतु; यः सत्यम् उत्सृज्य, अनृतं अनुधावति, स विनश्यति। इयं मनसो मोह एव, यथा रज्जौ सर्पभयम्; कल्पनाविविध्यैव जगद् दीर्घकालं प्रवर्तते। अत्र केवलं बालः असत्यस्थितिभिः, यथा जले चलन्मास्य चन्द्रः, मूढ्यते; न तु तत्त्ववित्, यथा त्वम्। यः गुणसमूहम् आलोक्य सुखं मृष्यति, स मूढ एव; स मूढतां तस्मिन्यस्मिन् अग्नौ न प्रतिबिम्बति, तत्र नाशयति। अयं भोगः असत्य एव; रूपपञ्जरः दृश्यते, मनःसंकल्पसमुत्थितः, हृदये पुरीव। एषः मनसः संकल्पात् जायते, तेनैव लीयते; महान् मायामयो विलासो दृश्यते, देवानां पुरीव। हे राम, यदा जगद् विनश्यति, न किञ्चिद् नष्टम्; यदा तिष्ठति, न किञ्चिद् संस्थितम्। मनःकल्पिता पुरी यदा हृदये, यत्र विस्तीर्णा, विनश्यति, यदि वर्धिता इति वदामः, कस्य किम् वर्धितम्, कस्य वा हानिः? यथा बालानां हृदये क्रीडार्थं पुरी जायते, तथा मनसि निरन्तरं जगत् उत्पद्यते। न कस्यापि किमपि नष्टम्, यथा जले मायिकस्याद्भुतस्य; तथैव, उदयापयययुक्तेऽस्मिन् लोके, नाशे वा, किमपि न नष्टम्। यदि असत्यमसत्यमेव, किम् नाशः, किम् हानिः? अतः, जगदिदं न सुखदुःखयोः कारणम्। यदि किञ्चिदसत्यमेव, तत्र किम् नष्टम्? अनाशे, हे बुद्धिमन्, दुःखस्य कुतः अवसरः? अथ यत् सत्यमेव, तत्र कः नाशः? सर्वं जगद् ब्रह्मैव; कुतः सुखदुःखयोः हेतुः? असत्येऽस्मिन् लोके, यः केवलनाशाय प्रवर्तते, तत्र पण्डितस्य किम् इच्छनीयम् वा ग्राह्यम्? सत्येऽपि लोके, ब्रह्मरसमये, त्रिषु लोकेषु पण्डितः किं त्यजेत् वा वर्जयेत्? असत्ये वा सत्ये वा लोके, तत्त्ववित् सुखदुःखयोः अतीतः; अज्ञानस्तु अर्धदर्शी दुःखमेव अनुभवति। यद् आदौ अन्ते च नास्ति, मध्येऽपि नास्ति, तद् यः इच्छति, हे राम, तस्मै केवलं तदभाव एव शेषः। यद् आदौ अन्ते च सत्यम्, मध्येऽपि सत्यम्, यस्य सर्वं सत्यमेव, तस्य केवलं सतत्त्वमेव शेषम्। बालाः एव असत्यं, यथा जले चन्द्रं, खे पुष्पं वा, इच्छन्ति; न पण्डिताः, यः इच्छया मनो मोहयति। बालः, नानारूपोपयोगेषु सुखमिच्छन्, अनन्तदुःखमेव प्राप्नोति, न तु सुखम्। तस्मात्, बाल्यं मा भूः, हे राम, कमललोचन; अत्र अनित्यतां दृष्ट्वा, नित्ये स्थाणौ नित्यं विश्वस। मा शोकम् उत्पादय, "सर्वमिदम् असत्यम्, अहं तेन सह एकीकृतः" इति; तथा, "सर्वमिदम् सत्यम्, अहं तेन सह एकीकृतः" इति च। इत्येवं मुनये उक्त्वा, सायं संप्राप्तम्, रात्र्यागमाय दिनमस्तमगात्। सा स्नात्वा, सभायां प्रणम्य, अस्तंयद्भिः सूर्यकिरणैः सह जगाम। यदा वित्तं वा दारो वा नश्यति, तदा कः शोकस्य अवसरः? यदि मृषा किञ्चिद् क्षणमिव दृश्यते, पश्चात् तद् विनश्यति, तत्र कः विलापः? गन्धर्वनगरं शोभितं वा दूषितं वा, बालादीनामज्ञानं वा, कः सुखदुःखयोः क्रमः?—इति।