अत्र, चिन्तामात्रसारं विश्वं स्वप्ननगरस्य सदृशं दृश्यते, यत्र यत्र प्रतीयते तत्र शुद्धमाकाशमात्रं दृश्यते। यद्यपि तत्र भित्तीनां निर्माणं वर्णनं च दृश्यते, तदपि न वास्तवम्; अजं जातमिव, आकाशे चित्रमिव अद्भुतं प्रतीयते। यत् किंचित्—शरीरं त्रय्यः लोकाः च—मनसा कल्पितमस्ति; अयं संसरणस्य हेतुः, यथा चक्षुषा दृश्यते तद्वत्। इदं जगत् केवलं आभासमात्रम्, घटकुटिकापटादिरूपेण प्रवर्तते; तानि वस्तुतः न सन्ति, न च भित्त्यादीनि पृथगस्तित्वं प्राप्नुवन्ति। एषः देहः अपि मनसा एव निवासाय रचितः, यथा कृमिः स्वस्य कोशं निर्माति। न किञ्चिदस्ति यन्नास्ति, न वा नाम यन्न मनः मन्दधीर्यं न सृजति न वा प्राप्नोति—even दुस्तरं दुर्गमं वा। यस्य सर्वशक्तिमतः परमात्मनः मध्ये, किमपि पृथक् शक्तिरिति उच्यते? न किञ्चिदस्ति; केवलं ताभिः अन्तर्गुहायाम् मनसः आवरणमिव दृश्यते। हे महाबाहो, सर्वेषां वस्तूनां सतत्त्वं वा असत्त्वं वा केवलं सर्वशक्तेः सर्वव्यापिनः सत्त्वात् एव उदेति। पश्य, पद्मयोनि-शरीरमपि मनसा कल्पनया प्राप्तम्; अतः हे राम, विद्धि यत् सर्वं व्यक्तं सर्वशक्तिसम्पन्नमेव। देवाः, दानवाः, मनुष्याः, पशवः च स्वस्य स्वस्य चिन्तया सृष्ट्यादौ सृज्यन्ते; ताः चिन्ताः उपशम्यन्ति चेत्, दीपस्य तैलाभाववत् ताः नश्यन्ति। पश्य, हे महाबुद्धे, इदं विश्वं यदिवाकाशवत्, केवलं कल्पनाविस्तारः दीर्घस्वप्नसमुत्थितमस्ति। न कश्चन अत्र कदापि जायते वा म्रियते वा; वस्तुतः, हे विपश्चित्, सर्वं व्यवहारमायामात्रम्। यत्र किञ्चित् न वर्धते न वा नश्यति, तत्र किं नाश्यते, यथा वायौ रेखावने। स्वदेहं यद्विप्रतिपत्तिजन्यं, तत्त्वदर्शिना न दृश्यते; हे राघव, दुःखार्तं हृदयं कृत्वा, किं त्वं अज्ञवद् भाषसे? यथा मरीचिका तीव्रोष्णेन दृश्यते, तथा मनसः प्रभावात् सर्वेऽपि भावा ब्रह्मादयः अपि अवास्तवाः दृश्यन्ते। सर्वरूपाणि लोके द्विचन्द्रमायावद्, दिवास्वप्नकल्पनावद्, मिथ्याज्ञानसमुत्थितानि एव। यथा नौकायामारूढाः स्थिराणि वस्तूनि चलन्तीति मन्यन्ते, तथा रूपाणां प्रवाहः मिथ्यैव सदा उत्पद्यते। जानिहि, एषा मायाजालवत्, मनःकल्पनया निर्मिता; न सत्तामात्रं, नासत्तामात्रम्। इदं सर्वं ब्रह्मैव; तत्र अन्यत्वस्य कुतः सम्भावना? कः सम्बन्धः, कः सः, कुत्र तिष्ठति? एषः पर्वतः, एषः वृक्षः इत्यादीनि केवलं मायामात्रम्; मनसः दृढकल्पनया अवास्तवमपि वास्तविकमिव दृश्यते। चतुर्विधविस्तृतं जगदिदं अन्तः शून्यमेव; मनसः कामत्रिष्णां त्यक्त्वा अन्यत् चिन्तय, हे राम। यथा स्वप्ने महाकृत्यमपि भ्रान्तिमात्रं न तु सत्यम्, तथा दीर्घस्वप्नमिदं मनःकल्पनया निर्मितम्। संसाररचनां त्यज, या इच्छारत्नगुहावद्, महान्भोग इव दृश्यते, परन्तु ग्राह्यमाने निरर्थका। एषा मिथ्येति ज्ञात्वा, केवलं चैतन्ये मनः स्थापय; कः वा विज्ञाय मरीचिकां तां अनुयायात्, चेत् सः पण्डितः? यः तु मोहितः, स्वकल्पितरूपवतीं स्त्रियां अनुयाति, सः दुःखपात्रमेव भवति। इदं जगद् यदि असत्ये स्थितम्, तर्हि तदसत्यत्वं प्रति गच्छतु; यः तु सत्यम् उत्सृज्य, असत्यं पृच्छति, सः विनश्यति। एषा केवलं मनसो मोहः, यथा रज्जौ सर्पभयमिव; कल्पनावैचित्र्येण जगत् दीर्घकालं भ्रमति। अत्र केवलं बालः असत्यस्थितिभिः मोहितः, यथा जले चलन्मसीमिव; न तु त्वद्वद् सत्यमेव जानाति। यः गुणसमूहं चिन्तयन् सुखमिच्छति, स एव मन्दः; सः तं मन्दत्वं अग्नौ न प्रतिबिम्बति। इदं भोगः वास्तवतोऽसत्यः; रूपपञ्जरः दृश्यते, मनःसंकल्पनया निर्मितः, हृदयपुरीव। एतत् मनसः इच्छया जायते, तया एव लीयते; महद् मायामयं दृश्यते, दिव्यनगरमिव। हे राम, यदा जगदेतत् नश्यति, न किञ्चिदपि नष्टम्; यदा तिष्ठति, तदा अपि न किञ्चिदस्ति। यदा मनसः कल्पितं नगरं हृदये, यत्र तस्य विस्तारः, विनश्यति, चेत् यदि वर्धितं स्यात्, ब्रूहि—कः वर्धितः, कस्य, किं वा नष्टम्? यथा बालानां हृदये क्रीडायै नगरं जायते, तथा इदं जगत् अपि अनवरतं मनसि उद्भवति। न कस्यापि किञ्चित् नष्टं, यथा जले मायाविनः मायायाम्; एवं च, जगतः उदयविनाशे, नष्टे वा विनष्टे। यदि असत्यम् असत्यमेव, तर्हि कस्य नाशो हानिर्वा? अतः, इदं जगत् न तु सुखदुःखयोः आधारः। यदि किञ्चिदस्ति असत्यं, तर्हि किमपि नष्टुं शक्यते? नाशाभावे, हे बुद्धिमन्, दुःखस्य कः प्रसङ्गः? अथवा यदि किञ्चिदस्ति सत्यं, तर्हि किमपि नष्टुं शक्यते? इदं सर्वं ब्रह्मैव; तर्हि सुखदुःखयोः कः हेतुः? असत्येऽस्मिन्संसारे, यः केवलं विनाशाय प्रवर्तते, तत्र पण्डितस्य किमपि इच्छनीयम् वा ग्राह्यम् वा? अपि च, यदि इदं जगत् सत्यं ब्रह्मरसपूर्णं, तदा त्रिषु लोकेषु किमपि त्याज्यं वा वर्जनीयम् वा अस्ति पण्डितेन? एवं, हे राम, चिन्तामात्रविस्तृतं जगदिदं, मनसः कल्पनया उत्पन्नम्, मायामयं, ब्रह्मैव, न तु सत्यम्, नासत्यम्; तत्त्वदर्शिना एव अस्य यथार्थदर्शनम्।