स्वरूपं स्वमुत्कृष्टं तेजोमयं च ब्रह्मा त्रिकालदर्शी पुण्यदृष्टिः साक्षात् पश्यन् चिन्तयामास। अस्याखिलस्य व्योमगुहायाः, अस्मिन्मधुरसोपशोभिते तटे, अनन्ते चापरिमिते, पूर्वं किमासीदिति सः विचारयन् स्थितः। एवं विचिन्तयन्, स्वयम्भूः ब्रह्मा, आत्मदर्शने निर्मलदृष्टिः, अनन्तानि पूर्वसृष्टिज्ञानानि दृष्टवान्, यानि पूर्वं विनष्टानि। सः तदा सर्ववेदान्, तेषां कर्तव्यगुणानुक्रमैः सहितान्, वसन्ते पुष्पस्मरणवत्, वाक्यार्थसंयुक्तान् स्मृतवान्। तेन किल कल्पनया नानाप्रकाराणि भूतानि, विचित्राचारकर्माणि, गन्धर्वनगरनिर्माणवत्, सहजमेव सृष्टानि। तेषां स्वर्गमोक्षधर्मकामार्थप्राप्तये, सः ब्रह्मा अनन्तानि अद्भुतानि शास्त्राणि निर्ममे। एवं, हे राम, अस्य सृष्टिचक्रेयं स्थितिम् आप, यथा वसन्ते पुष्पश्रीः, ब्रह्मणो मनसा रूपं प्राप्य। नानाविधान्यवस्थानि लीलया, पद्मसम्भवमनोविकारैः, हे रघुनन्दन, अस्यां सृष्टौ लोकेऽप्रमितं वैभवं प्रतिष्ठितम्। एवं सर्वं सम्पूर्णमासीत्, तदा किञ्चिदपि न स्थाति; केवलं व्योम्नः शून्यता, परमचेतसः लीलारूपम् अवशिष्यते। तत्र न देशः, न कालः, यत्रापि विश्वाण्डे, किंचित्समपि नास्ति, यद्यपि तद् विशालं नभस्सदृशं दृश्यते। एषा केवलं चिन्तारसः, स्वप्ननगरदृश्येव; यत्र यत्र दृश्यते, तत्र केवलं विशुद्धं व्योम अस्ति। यदपि प्राकाररङ्गनिर्माणं दृश्यते, तदपि न सत्यम्; अक्रियं कृतवत् दृश्यते, यथा नभसि चित्रम्। सर्वं शरीरं त्रैलोक्यं च, मनसा कल्पितमेव; यथा चक्षुषा दृश्यते, तथा संसृतिहेतुः। जगदपि घटगृहपटादिरूपेण प्रकाशते, न तु वस्तुतोऽस्ति, न च प्राकारादिकं पृथग् व्यवस्थितम्। एषः देहः अपि, आत्मनः वासाय, मनसा कल्पितः, यथा कृमिः स्वकृते कोशे वसति। न किञ्चिदस्ति, न नामापि, यन्न मनः मन्दविकल्पं न सृजति न प्राप्नोति—even दुस्तरमपि। परमेश्वरे, सर्वशक्तिमति, किमपि पृथग् शक्तिरित्युपपद्यते? न हि; तासां प्रभवेनैव, अन्तरात्मगुहायाम् आवरणं दृश्यते। हे महाबाहो, सर्वस्य वस्तुनः सत्त्वासत्त्वे, सर्वव्यापिनः सर्वशक्तिमतः सन्निधानेनैव सदा जायते। पश्य, मनसा कल्पितं पद्मसम्भवदेहं लभ्यते; अतः, हे राम, सर्वं व्यक्तिं सर्वशक्तिसम्पन्नमविद्धि। देवाः, दानवाः, मनुष्याः, पशवश्च, स्वस्वकल्पनया सृष्टिकाले सृज्यन्ते; तेषां विकल्पे शान्ते, दीपवत् तैलहीनाः शम्यन्ते। पश्य, हे महामते, एष लोकः, यः व्योमवत्, केवलं विकल्पविस्तारः, दीर्घस्वप्नसमुत्थितः। नात्र कश्चन सदा जायते वा म्रियते वा; वस्तुतः, हे बुद्धिमन्, सर्वं कर्म माया एव। यत्र किञ्चिदपि न वर्धते न नश्यति, तत्र किं नाश्यते, यथा नभरेखावने? स्वदेहं, मोहजन्यं, सूक्ष्मदृष्ट्या न पश्यसि; हे राघव, दुःखाक्रान्तहृदयः, किमर्थं अजानेव भाषसे? यथा मरीचिका तुष्णीम्भूतेन तापेन दृश्यते, तथा मनसः प्रभावात्, सर्वेऽपि भूताः—ब्रह्मादयः अपि—असन्तोऽपि दृश्यन्ते। सर्वरूपाणि लोके, द्विचन्द्रमायामिव, दिवास्वप्नकल्पनावद्, मिथ्याज्ञानमयं समुत्थितम्। यथा नावायामारूढाः स्थिराणि वस्तूनि चलन्तीव पश्यन्ति, तथा रूपपरम्परा सदा मिथ्या, न तु वस्तुतः। एषा माया-मायाजालं विद्धि, मनोविकल्पजन्यं, न सत्यम्, नासत्यं। एषः सर्वलोकः ब्रह्मैव; तत्रान्यत्वस्य कुतः सम्भावना? कः सम्बन्धः, कः सः, कुत्र वा स्थितः? अयं पर्वतः, अयं वृक्षः—एते सर्वे मायया कल्पिताः; मनःशक्त्या असत्यमपि सत्यमिव दृश्यते। अयं चतुर्विधविस्तारितः लोकः अन्तः शून्यः; मनसः तृष्णाम् उत्सृज्य, अन्यद् चिन्तय, हे राम। यथा स्वप्ने महाकृत्यं मृषा, न तु सत्यम्, तथा दीर्घस्वप्नमिदं मनसः कल्पनया जातम्। संसारविलासं, यः इच्छासर्पनिधिः, महान् भोग इव दृश्यते, परं गृहीतं शून्यमेव, त्यज। एवं असत्यमिति ज्ञात्वा, चित्तं केवलस्मृतौ स्थापय; कः पण्डितः मरीचिकाज्ञानं ज्ञात्वा तत्र धावेत्? यः मोहितः, स्वकल्पनया स्त्रीरूपिणीं चिन्तयन्, दुःखपात्रमेव भवति। असत्ये वस्तुन्यभावे, एषः लोकः यथेष्टं गच्छतु; यः तु सत्यं परित्यज्य असत्यं पिपासति, स एव नश्यति। एषा केवलं मनोमोहः, यथा रज्जौ सर्पभयम्; विकल्पवैचित्र्येणैव, संसारचक्रं दीर्घकालं प्रवर्तते। अत्र केवलं बालः असत्योपस्थित्याः मोहितः, यथा जले चलन्मास्य चन्द्रः; न तु त्वद्विद् सत्यदर्शी। यः गुणसमूहं चिन्तयन् सुखमिच्छति, सः निश्चेष्टः; सः अग्नौ जडतां क्षालयति, यत्र न प्रतिबिम्बः। एषा भोगश्रीः असत्यैव; दृश्यते विकल्पमायाजालं, मनसः संकल्परचनां, हृदयनगरे स्वप्नपुरीव।