परमव्योम्नि स्थितः स भगवान्, परमं रूपमधिगतः, स्वचिन्तारमणीयया लीलया स्वमन्दिरं सृजति, आत्मनि एव प्रतिष्ठितः। कदाचित् शुद्धमाकाशमात्रमेव दृश्यते, परमं निर्विशेषं च; कदाचित् शुद्धजलमिव, अनाद्यमध्यानन्तमपि। कदाचित् कालान्ताग्निज्वालाभास्वरैः शोभितम्, कदाचित् रम्यं वनं, कदाचित् नाभिपद्मकोषमिव दृश्यते। स एषः स्वेच्छया, यथेष्टं, अनन्तानि विविधरूपाणि जन्मनामासनानि सृजति। एतेषु च, यदा स ब्रह्मभावात् प्रथमं पतति, तदा ज्ञानात् स्वदेहम् सुविशिष्टमिति मन्यते। यदा गर्भनिद्रा निवर्तते, तदा स प्रज्वलितं देहम् पश्यति, प्राणापानप्रवाहयुक्तं, द्रव्यैः एव निर्मितम्। तद् रोमशिखाभिः आवृतम्, द्वात्रिंशद्दन्तयुक्तम्, त्रिस्थूनसमाश्रितम्, पञ्चदशदेवतासंयुक्तम्, अधस्तात् पादतललक्षितम्। पञ्चभागविभक्तम्, नवद्वारयुक्तम्, स्निग्धाङ्गम्, तैलाभ्यक्तम्, विंशतिः अङ्गुल्यः, विंशतिनखचिह्नितम्। तस्मिन् द्वौ भुजौ, स्तनौ, नेत्रे वा, कदाचित् बहवः स्कन्धबाहवः; मनःपक्षिणः नीडः, कामसर्पस्य गुहैव। तृष्णाराक्षस्य निवासः, आत्मसिंहस्य गुहा, मदगजेन्द्रस्य स्थली, पद्ममुखेन शोभितम्। स्वं तेजोमयं परमं रूपं निरीक्ष्य, त्रिकालशुद्धदृष्टिः ब्रह्मा चिन्तयामास। अस्मिन् व्योमगुहायाम्, अस्मिन् मधुमयतीरे, अनन्ते, अदृश्यसीमे, किं पूर्वमासीत् इति स विचिन्तयामास। एवं चिन्तयन्, स ब्रह्मा, नूतनसमुत्थितः, निर्मलात्मदृष्टिः, अनन्तानि गतपूर्वसृष्टीन् पश्यति। ततः सर्वान् वेदान्, क्रमकर्मगुणयुतान्, वसन्ते पुष्पस्मरणवत्, वाङ्मन्यनुगतान्, स्मरामास। ततः स गन्धर्वनगरनिर्माणवत्, स्वचिन्ताजातान्, विविधाचारवृत्तीन्, प्रजाः सृजति। तासामर्थम्—स्वर्गमुक्तिधर्मकामार्थसिद्धये—अनन्तानि अद्भुतानि शास्त्राणि रचयामास। एवं, हे राम, ब्रह्मणो मनसा, वसन्ते पुष्पश्रिय इव, इयं सृष्टिः अस्मिन्सम्सारे व्यवस्थिताभवत्। नानाविधानि व्यवस्थालीलारूपाणि च, कम्बुजन्मनः मनसा, हे रघुनन्दन, अत्रास्मिन्संसारे सृष्टेः महिमा अनुपमया प्रतिष्ठिता। एवं सर्वमिदं सम्पद्यते, तदा किञ्चिदपि न तिष्ठति; केवलं व्योमविशाल्येव, मनसोऽपि परिलास एव। अत्र, न देशः, न कालः, किञ्चिदपि ब्रह्माण्डे विद्यते, यद्यपि महदिव आकाशवत् दृश्यते। एषा केवलं चिन्तारसः, स्वप्ननगरे यथा, यत्र यत्र दृश्यते, तत्र शुद्धमाकाशमेव। यद्यपि भित्तिपरिसंस्कारादिकं दृश्यते, तदपि नास्ति वस्तुतः; अक्रियमाणमपि कृतमिव, आकाशचित्रमिव अद्भुतम्। सर्वं—देहः त्रय्यः लोकाः च—मनसा कल्प्यते; एष एव संसारकारणम्, यथा चक्षुषा दर्शनम्। संसारः केवलं दृश्यते, घटशाल्यादिवत्; ते वस्तुतो न सन्ति, न च भित्त्यादयः पृथग्वर्तन्ते। एषः देहः मनसा एव आत्मनः निवासार्थम् रच्यते, यथा कृमिः स्वककुनं निर्माति। नास्ति किञ्चिदस्ति, न च नाम, यत् मनः मन्दनिश्चयं सृजति वा प्राप्नोति, दुष्करमप्यवाप्तुम्। परमेश्वरे सर्वशक्तिसम्पन्ने, किं नाम पृथग्भूता शक्तिः? नास्ति; एतेनैव अन्तःकरणगुहा आच्छादिता इव दृश्यते। हे महाबाहो, सर्वस्य वस्तुनः सत्त्वमसत्त्वं वा, सर्वशक्तिसम्पन्नस्य व्यापिनः सन्निधानेनैव सदा सञ्जायते। पश्य, मनसा कल्पनया कम्बुजन्मनः देहः प्राप्तः; तस्मात्, हे राम, सर्वं प्रपञ्चं सर्वशक्तिसंपन्नमेव विद्धि। देवा, दानवाः, मनुष्याः, पशवः च, सृष्ट्यादौ स्वचिन्तया एव सृज्यन्ते; तेषां चिन्तायाः शमने, दीपशिखेव तैः विनष्टे। पश्य, महाबुद्धे, इदं जगदाकाशवत् केवलं कल्पनाविस्तारः, दीर्घस्वप्नसदृशः उदितः। न कश्चित् अत्र जातः, न वा मृतः; वस्तुतः, हे बुध, सर्वव्यवहारो माया एव। यत्र न किञ्चिद् वृद्धिं गच्छति, न वा नश्यति, तत्र किं नाश्यते, यथा वायुलेख्यवनम्। स्वदेहं, मोहजं, तत्त्वदर्शिना न पश्यसि; हे राघव, दुःखार्दितहृदये, किमर्थं अज्ञानवत् भाषसे? यथा मृगत्रिष्णिका तिव्रतापेन दृश्यते, एवं मनसः प्रभावात्, सर्वेऽपि भावा—ब्रह्मादयः अपि—असन्तोऽपि दृश्यन्ते। सर्वे रूपाणि जगति द्विचन्द्रालोकवत्, दिवास्वप्नकल्पनावत्, मिथ्याज्ञानसम्बद्धानि एव। यथा नौकायामारूढाः स्थिराणि वस्तूनि चलन्ति इति पश्यन्ति, तथा एव रूपपरम्परा मिथ्यैव उदेति। एतद् मायाजालमिव विद्धि, मनःकल्पितसृष्टिः, न सत्, नासत्। सर्वमिदं जगत् ब्रह्मैव; तर्हि अन्यत्वस्य का सम्भावना? कः सम्बन्धः, कः वा सः, कुत्र वा स्थितः? अयं पर्वतः, अयं वृक्षः इति दृश्यते, तदपि केवलं भ्रान्तिः; मनसो दृढकल्पनया असदपि सदिव दृश्यते।