शृणु, राम, महाबाहो! यदा जीवात्मा मनःस्थितिं प्राप्य स्रष्टुः पदं गच्छति, तदा स ब्रह्मेव सर्वं करोति—एषा प्रक्रिया विस्तरेण त्वया ज्ञातव्या। ब्रह्मणः देहधारणस्य यथार्थं विधिं शृणु; तस्माद् उदाहरणात् संसारस्थितिं अपि बोधिष्यसि। यः आत्मभावः देश-कालादिभिः अनवच्छिन्नः स्वशक्त्या लीलया देश-काललक्षणं देहम् अधितिष्ठति, स एव जीवात्मा नाम्ना, संस्कारैः आविष्टः, चपलः मनो भवति, कल्पनाविकल्पनयोः प्रवृत्तः। तत्र प्रथमं मनः-शक्तिरेव कल्पनया क्षणेन शुद्धं देशकल्पनं सृजति, यत्र शब्दतत्त्वं बीजम्। ततः तस्य संकोचात् मनः शनैः स्थूलत्वं स्पर्शबीजं वायुतत्त्वं च कल्पयति। यदा आकाशवायू मनसा शब्दस्पर्शरूपेण अनुभूयते, तयोः संयोगात् अग्निः सञ्जायते। तदा मनः स्थूलत्वं प्राप्त्वा क्षणेन शुद्धं प्रकाशराशिं निर्माति, यः स्वच्छः दीप्तिमान् च भवति। ततः मनः, तादृशगुणयुक्तं रसानुभूत्या, क्षणेन शीतलतां जलस्य गृह्णाति, तेन जलचेतना जायते। अनन्तरं मनः, तादृशगुणयुक्तं, क्षणेन गन्धयुक्तं स्थूलरूपं कल्पयति, येन पृथिवी प्रकाशते। एवं सूक्ष्मभूतैः आवृतः, अयं सूक्ष्मत्वं त्यजति; आकाशे ज्वलनकणवत् रूपं दृश्यते। अहंकारेन्द्रियबुद्ध्यात्मना युक्तः, अयं ‘अष्टविधं सूक्ष्मशरीरम्’ इति कथ्यते, यः भूतहृदयकमलमधुकरः इव स्थितः। तत्र, तीव्रबलात्, मनः तेजोमयं रूपं सृजति; परिपाके स्थूलत्वं यथा फलं पक्वं भवति, तथा प्राप्नोति। शुद्धाकाशे स स्फुरति, यथा तप्तं सुवर्णं कुण्डात् स्रवेत्, तथा स दीप्तिः स्वभावतः स्वं रूपं धारयति। तत्रैव स्वगृहे, मनः तेजोराशिरूपम्, स्वाभाविकं दृढं विस्तीर्णं च कल्पनां धारयति। उपरि शिरःपीठं, अधः पादपीठं, पार्श्वयोः हस्तव्यवस्थां, मध्ये उदरस्वभावं निर्माति। तत्र बालकः प्रकटिताङ्गः, शुद्धज्वालासमूहसदृशः, तिष्ठति, मनसः संकल्पानुसारं देहं गृह्णन्। एवं स्वसंस्कारबलात्, मुनिमनः कल्पिताङ्गं स्वशरीरवृद्धिं करोति, यथा ऋतुः स्वाभाविकं फलम् उत्पादयति। कालान्तरात्, स विशिष्टः, निर्मलरूपं प्राप्नोति, बुद्ध्या, शौचेन, बलान्वितः, उत्साहयुक्तः, विवेकसम्पन्नः, ऐश्वर्ययुक्तश्च भवति। स एव भगवाँल्लोकनाथः ब्रह्मा, सर्वलोकाधिपः, तप्तसुवर्णसङ्काशः, परमान्तरिक्षात् उदितः। स तत्रैव परमान्तरिक्षे स्थित्वा, परमं रूपं धारयन्, स्वमनेन लीलया स्वगृहं निर्माति, स्वात्मनि एव प्रतिष्ठितः। कदाचित् शुद्धमाकाशमात्रं, परमं निर्विशेषं दृश्यते; कदाचित् शुद्धं जलमिव, अनाद्यन्तमध्यम्; कदाचित् प्रलयानलज्वालाभूषितं, कदाचित् काननं, कदाचित् नाभिपद्मकर्णिकासङ्कुचितं दृश्यते। एषः स्वेच्छया, किञ्चिदपि प्रयत्नं विना, नानाविधानि जन्मासनानि, विविधरूपाणि, यथायोग्यं सृजति। तेषु, यदा ब्रह्मपदात् प्रथमं अवतीर्णः, तदा ज्ञानात् स्वशरीरं सुस्थिरं मन्यते। यदा गर्भनिद्रा निवृत्ता, तदा स प्रज्वलमानं देहं पश्यति, प्राणापानगत्यन्वितं, द्रव्यरचनामात्रं। स देहः केशाग्रैः आच्छादितः, द्वात्रिंशद्दन्तयुक्तः, त्रिस्थम्भसमाश्रितः, पञ्चदशदेवतासंयुक्तः, अधः पादतलचिह्नितः। पंचभागविभक्तः, नवद्वारयुक्तः, स्निग्धाङ्गः, लेपनसिक्तः, विंशतिः अङ्गुलिभिः समुपेतः, विंशतिनखचिह्नितः। द्वौ भुजौ, द्वौ स्तनौ, द्वे नेत्रे—कदाचित् बहुभुजस्कन्धयुक्तः—मनःपक्षिणः नीडः, कामसर्पस्य गुहाश्च। स तृष्णायाः पिशाच्याः निवासः, आत्मसिंहस्य गुहा, मदगजस्य निकेतनं, कमलवदनसुशोभितः च। स स्वं तेजस्वि परमं रूपं निरीक्ष्य, ब्रह्मा, त्रिकालशुद्धदृष्टिः, चिन्तयितुम् आरभत। अस्मिन् व्योमगुहायाम्, अस्मिन्मधुमयतीरे, अनन्ते, अदृश्यसीमनि, किम् पूर्वं आसीत् इति स विचिन्तयामास। एवं चिन्तयन्, नूतनसमुत्थितः, निर्मलात्मदृष्ट्या ब्रह्मा, अनन्तानि पूर्वसृष्टीनि विलीनानि अपश्यत्। ततः स सर्वान् वेदान्, क्रियागुणान्वितान्, वसन्ते पुष्पस्मरणवत्, वाक्यार्थसमेतान्, स्मृतवान्। स किञ्चिदपि प्रयत्नं विना, नानाविधान् सृष्टान्, नानाचरित्रकर्माणः, मनसः संकल्पजातान्, गन्धर्वनगरनिर्माणवत्, ससर्ज। तेषां कृते—स्वर्गमोक्षधर्मार्थकामसिद्धये—सः अनन्तानि अद्भुतानि शास्त्राणि अपि निर्मितवान्। एवं, हे राम, एषा सृष्टिः अस्मिन्संसारे स्थितिम् अवाप, यथा वसन्ते पुष्पराशिः, तथा ब्रह्मणः मनसि रूपं प्राप्य स्थितवती। नानारचनया, लीलया, पद्मसम्भवमनोभावेन, हे रघुनन्दन, अस्यां लोके सृष्ट्यैश्वर्यं अनुपमं प्रतिष्ठितम्। एवं सर्वं सम्पादिते, न किञ्चिदपि स्थितं शेषं; केवलं व्योमविशालता, परमं मनोविलासः। तत्र न किञ्चिदपि देशः, न कालः, अण्डेऽपि, किंचित्, महदिव व्योमवत् केवलं दृश्यते।