यदा तु अज्ञाननिद्रा सम्यक् निवृत्ता भवति, सर्वे च विकल्पा पतिताः, तदा जागरूकचित्तः जीवः संसारस्वप्नम् पश्यति, न च पश्यति इव। हे राम, स्वभावकल्पितः अयम् संसारचक्रः मुक्तिपदप्राप्तेः पर्यन्तम् सर्वेषु जीवेषु सदा वर्तते। यः स्वभावेन कल्पितम्, सः सर्वत्र विद्यमानः; जीवस्य शरीरम् तु जलवर्तुलवत् क्षणिकमेव। यथा बीजात् अङ्कुरः जायते, अङ्कुरात् पत्रम्, पत्रात् पुष्पम्, पुष्पकोषात् फलम्, एवं कल्पनया निर्मितम् इदं शरीरम् चित्ते एव स्थितम्, तस्मात् अत्रापि बहिः स्फुटं दृश्यते, हे राम। यत् किंचित् रूपं चित्ते उदेति, तत् शीघ्रं तदेव भवति—यथा मृत्पिण्डात् घटः। अयं लोकः, हे राघव, न केवलं चित्तकल्पना, न तु वस्तुतः अस्ति, मरीचिकायाम् जलदर्शनवत्। एवमेव अस्य रूपेण, इदं शरीरम् पुरतः दृश्यते—यथा शिशुः भयविमूढः पुरतः भूतम् पश्यति। आदिकल्पे, प्रथमं शरीरस्य रूपम् तस्य चित्ते उदभूत्; स एव सर्वव्यापी ब्रह्मा कमलयोने स्थितः। केवलं तस्य संकल्पक्रमेण, अयं अनन्तः सृष्टिविलासः जातः—मायाविनः महतः मायया निर्मितमिव। जीवः, मनःस्थितिम् प्राप्त्वा, स्रष्टुः पदम् अवाप्तवान्; यथा ब्रह्मा, तथा सर्वं भवति—एतत् विस्तारतः शीघ्रं मे कथय। शृणु, महाबाहो, ब्रह्मणः देहधारणप्रक्रियाम्; तेनैव दृष्टान्तेन संसारस्थितिं बोधिष्यसि। यः आत्मभावः, देशकालादिभिः अतीतः, सः स्वशक्त्या लीलया देशकाललक्षणं शरीरम् धारयति। सः, यः जीव इति कथ्यते, संस्काराभिभूतः, चपलचित्तः भवति, संकल्पविकल्पयोः प्रवृत्तः। आदौ, मनःशक्तिः स्वकल्पनया क्षणेन शुद्धां आकाशसंस्कारकल्पनाम् जनयति, यत्र शब्दबीजं प्रवर्तते। ततः, तस्य सघनत्वे, मनः शनैः स्थूलतां स्पर्शबीजं वहन्तीं वायुवृत्तिम् कल्पयति। यदा आकाशवायू च मनसा शब्दस्पर्शरूपेण अनुभूयेताम्, तयोः संयोगात् अग्निः उत्पद्यते। मनः, सघनत्वम् प्राप्तम्, तदा क्षणेन शुद्धं प्रकाशमयं तेजः सृजति, यत् ततः अधिकं दीप्तिमद् भवति। एवं गुणैः रसज्ञानयुक्तं मनः क्षणेन शीतलतां जलस्य गृह्णाति, तथा जलबोधः जायते। तदनन्तरं, तैः एव गुणैः युक्तं मनः, सौरभ्ययुक्तं स्थूलरूपं क्षणेन कल्पयति, येन पृथिवी प्रकाशते। ततः, अयं सूक्ष्मभूतैः आवृतः, सूक्ष्मत्वं त्यक्त्वा, आकाशे ज्वलनस्फुलिङ्गवत् रूपं पश्यति। अहंकारबुद्धिजीवसंयुक्तं यत्, तत् ‘अष्टधा सूक्ष्मशरीरम्’ इति कथ्यते, यत् भूतहृदयकमलमधुकरवत्। तस्मिन्, महाशक्त्या, मनः तेजोमयं शरीरम् सृजति; परिपाके, फलस्य यथावत् स्थूलत्वं प्राप्नोति। शुद्धे व्योम्नि, सः द्योतमानः, यथा सुवर्णमुषायां तप्तं सुवर्णम्, स्वभावतः स्वं रूपम् धारयति। तत्रैव स्वगृहे, तेजोमयचित्तसमूहः, मनः स्वाभाविकं दृढं विस्तीर्णं कल्पनां धारयति। ऊर्ध्वे शिरःपीठम्, अधस्तात् पादपीठम्, पार्श्वयोः हस्तविन्यासम्, मध्ये उदरभावम् निर्माति। तत्र प्रकटाङ्गः शिशुः, शुद्धज्वालासमूहसदृशः, मनसः इच्छया शरीरम् धारयन् तिष्ठति। एवं स्वसंस्कारशक्त्या, मुनिचित्तम् कल्पिताङ्गानि स्वशरीरस्य विकासम् करोति, ऋतूनां स्वभावफलप्रदानेन इव। कालेन, सः पृथक्कृतः, निर्मलरूपं प्राप्नोति, बुद्ध्या, शुद्ध्या, बलम्, उत्साहम्, विवेकम्, ऐश्वर्येण च युक्तः। स एव सः भगवाँल्लोकनाथः ब्रह्मा, सर्वलोकाधिपः, तप्तसुवर्णसदृशः, परमव्योमान्निर्गतः। सः, परमव्योम्नि स्थित्वा, परमं रूपम् धारयन्, स्वचित्तक्रीडया स्वं निवासं निर्माति, स्वात्मनि एव प्रतिष्ठितः। कदाचित्, केवलं शुद्धम् व्योम, परमं निर्विशेषम्; कदाचित्, केवलं शुद्धं जलम्, अनादिमध्यान्तम्। कदाचित्, युगान्ताग्निज्वालार्चिषा शोभितम्; कदाचित्, रम्यं वनम्, कदाचित् नाभिकमलकोषवत्। सः स्वेच्छया, किञ्चिदपि प्रयासं विना, असंख्ये विविधरूपे आसनानि सर्वजन्तूनां जन्माय निर्माति। तेषु, यदा ब्रह्मपदात् प्रथमं अवतीर्यते, तदा ज्ञानात् स्वं शरीरम् सुविनिर्मितम् इति मन्यते। यदा गर्भनिद्रा निवर्तते, सः तेजोमयं शरीरम् पश्यति, प्राणापानप्रवाहयुक्तम्, द्रव्यैः एव निर्मितम्। तद् रोमशिखाभिः आवृतम्, द्वात्रिंशद्दन्तयुक्तम्, त्रिपादाधारितम्, पञ्चदशदैवतसम्पन्नम्, अधः पादतलचिह्नितम्। पञ्चविभागम्, नवद्वारम्, स्निग्धाङ्गम्, तैलाभ्यक्तम्, विंशतिः अङ्गुल्यः, विंशतिनखचिह्नितम्। द्वौ भुजौ, द्वे स्तनौ, द्वे नेत्रे—कदाचित् बहवः स्कन्धबाहवः; मनःपक्षिणः नीडम्, कामसर्पस्य गुहायाः। तृष्णाराक्षस्याः निवासः, आत्मसिंहस्य गुहा, मदगजस्य स्थली, कमलमुखेन शोभितम्। एवं, हे राम, अयं संसारः, चित्तकल्पितः, रूपराशिः, ब्रह्मणः स्वशक्त्या, स्वभावेन, स्वसंस्कारैः च, सृष्टः, तत्रैव स्वात्मनि प्रतिष्ठितः इति।