नदीतीरे तटिनीव तरङ्गाः, उत्पत्त्युपशमैः, आविर्भावतिरोभावैश्च, सर्वसृष्टयः परिवर्तन्ते। तस्मात् अनिर्वचनीयात् स्वानुभूतिस्वरूपात् स्रोतांसि जीवजातीनां सततं प्रवहन्ति, तत्रैव शीघ्रं प्रकाशन्ते। यथा दीपात् दृष्टिः, सूर्यस्य किरणाः, तप्तलोहात् कणाः, वह्नेः स्फुलिङ्गाः जायन्ते, तथा कालात् ऋतवः, पुष्पेभ्यः गन्धाः, पतिततोयात् बिन्दवः, सिन्धोः तरङ्गाः च संभवन्ति। एवं पुनः पुनः, कालेन, जीवस्रोतांसि देहानां परम्परां परित्यज्य स्वस्वरूपं लयं यान्ति। एषा सृष्टिः अनवरतविस्तृता, स्थित्वा, विनश्यन्ती, वर्धमाना, व्यर्थतया तिष्ठति—यथा सिन्धोः तरङ्गः, सा त्रैलोक्यविन्यासे भ्रममायामात्रा, परमपदे स्थित्वा। एवं विधिना, भगवन्, येन प्रकारेण जीवः आत्मनि स्थितिं लभते, स कथं हड्डिकुटिलशरीरं गृह्णाति इति पृच्छामि। एतत् पूर्वं व्याख्यातं मया, हे राम, नु बोधसि? तव पूर्वापरविचक्षणं विवेकं कुत्र गतं? एतत् शरीरं, सर्वं च जगत्, स्थावरजङ्गमं, केवलं आविर्भावमात्रं, स्वप्नोत्थमिवासत्यम्। एषः, हे राम, दीर्घः स्वप्नः, मिथ्यादृष्टः, दोषरहित, यथा द्विचन्द्रदर्शनमिव, भ्रमात् विकृतपर्वतदर्शनमिव। यदा अज्ञाननिद्रा सम्यक् उपशमं याति, सर्वकल्पनापतनं च भवति, तदा जागृतचित्तः संसारस्वप्नं पश्यति, न च पश्यति। संसारचक्रं, स्वभावेन कल्पितं, सदा जीवेषु तिष्ठति, मोक्षावस्थाप्राप्तेः पर्यन्तम्। यत् स्वभावेन कल्पितं, तत् सर्वेषां मध्ये नित्यं वर्तते; जीवस्य शरीरं जलवर्तिकेव क्षणिकम्। यथा बीजादङ्कुरः, तस्माद् दलं, तस्मात् पुष्पं, पुष्पकोषात् फलम् उत्पद्यते। यतः कल्पनया निर्मितं शरीरं चित्ते वर्तते, तस्मात्, हे राम, बहिः अपि तदेव भिन्नरूपेण प्रकाशते। यद् रूपं चित्ते उत्पद्यते, तत् क्षणेन इदं भवति, यथा मृत्तिकायाः घटः। एतदिदं जगत्, हे राघव, चिन्तामात्रप्रकाशः, मृषा, मरीचिकायां जलदर्शनवद्। अस्यैव आविर्भावेन, एतत् शरीरं पुरतः दृश्यते; यथा बालः भयभीतः भूतं पुरतः पश्यति। आदिसृष्टौ, प्रथमरूपं शरीरस्य तस्य चित्ते उत्पन्नम्; स एव सर्वव्यापी ब्रह्मा, पद्मयोनेः मध्ये तिष्ठति। तस्यैव संकल्पपरम्परया, एषा अनन्ता सृष्टिः जातापि, महायोगिनः मायया निर्मितमिव। जीवः, चित्तावस्थां प्राप्य, सृष्टिकर्तृपदं लभते; यथा ब्रह्मा, तथा सर्वं—एवं विस्तारतः शिग्रं कथय। शृणु, महाबाहो, ब्रह्मणः शरीरग्रहणप्रक्रियाम्; तेनैव दृष्टान्तेन संसारस्थितिं बोधिष्यसि। आत्मस्वरूपं, देशकालाद्यवच्छिन्नं विहाय, स्वशक्त्या, लीलया, देशकालचिह्नितं शरीरं गृह्णाति। एषः, यः जीवः इत्युच्यते, संस्कारसमाविष्टः, चपलमनाः, संकल्पविकल्पाभ्यां प्रवृत्तः। आदौ, चित्तशक्तिः कल्पनया, क्षणेन, शुद्धां आकाशकल्पनां सृजति, यत्र शब्दबीजं प्रवर्तते। ततः, सा सान्द्रता प्राप्ता, शनैः चित्तं स्थूलत्वस्पन्दनं, ततो वायुस्पन्दनं, यत्र स्पर्शबीजं प्रवर्तते, कल्पयति। यदा आकाशवायू चित्तेन शब्दस्पर्शरूपेण अनुभूते संयोगं गच्छतः, तदा तयोः संघर्षात् अग्निः जायते। चित्तं सान्द्रता लभित्वा, क्षणेन, प्रकाशराशिं निर्माति—शुद्धं, निर्मलं ज्योतिः, यत् ततः अधिकं दीप्तिमत्त्वं प्राप्नोति। चित्तं, एवं गुणवद्, रसरूपानुभवसम्पन्नं, क्षणेन आप्यायनम् आपः गृह्णाति; एवं जलबुद्धिः जायते। ततः, चित्तं, एवं गुणवत्, क्षणेन, गन्धयुक्तं स्थूलरूपं कल्पयति, येन पृथिवी प्रकटिष्यते। अनन्तरं, एषः, सूक्ष्मभूतैः आवृतः, सूक्ष्मत्वं त्यजति; आकाशे स्फुलिङ्गवत् रूपं प्रकाशते। अहंकारबुद्धिजीवसंयुक्तः, अयं ‘अष्टविधः सूक्ष्मशरीरः’ इति कथ्यते, यः भूतपद्महृदयमधुकरः। तत्र, तिव्रबलात्, चित्तं तेजस्वि शरीरं सृजति; परिपाके स्थूलत्वं प्राप्नोति, यथा नियतं फलम् अपक्वं पच्यते। शुद्धे व्योम्नि, सुवर्णपिण्डवत्, स्रवद्घृतमिव, सा दीप्तिः स्वस्वरूपं स्वभावेन गृह्णाति। ततः, तस्मिन्नेव वेश्मनि, चित्तं—दीप्तिपुञ्जरूपम्—दृढं विस्तीर्णं च कल्पनां स्वाभाविकं गृह्णाति। उपरि शिरःपीठम्, अधः पादाधारम्, पार्श्वयोः हस्तविन्यासम्, मध्ये उदरस्वरूपम् आकल्पयति। तत्र बालकः प्रकटाङ्गः दीप्तिपुञ्जसमूह इव दृश्यते, यः चित्तेच्छया शरीरं गृह्णाति। एवं, स्वसंस्कारबलात्, मुनेश्चित्तं कल्पिताङ्गं, स्वशरीरवृद्धिं करोति, ऋतुवत् स्वभावफलप्रदं। कालेन, स्फुटीकृत्य, निर्मलरूपं लभते, बुद्ध्या, शुद्ध्या, बलं, उत्साहं, विवेकं, ऐश्वर्यं च समन्वितम्। स एव स धन्यः भगवान् ब्रह्मा, सर्वलोकाधिपः, स्रवद्घृतवर्णः, परमव्याप्तेः उदितः। इति।