अनन्तजन्मपरम्परया केचन ज्ञानयोगेन वा तपसा वा स्रष्टुः परमं पदं प्राप्य परमगतिं यान्ति। अन्ये इन्द्रपदं प्राप्यापि तुच्छभावनया पुनः पशुतां यान्ति, पशुतो मानवत्वमपि गच्छन्ति। केचित् प्राज्ञाः ब्रह्मपदात् जाताः तत्रैव तस्मिन्नेकजन्मनि लीनाः भवन्ति। अन्ये तु विविधाण्डेषु पद्मजन्मनो भवन्ति, केचन हरिपदं प्राप्नुवन्ति, एवं प्राणिनः स्वकर्मानुसारं प्रवर्तन्ते। केचित् पशुभावं यान्ति, अन्ये देवत्वमाप्नुवन्ति, अपरः कश्चन किमपि न प्राप्नोति, हे राम, यथा अत्र तथा तत्रापि। यथा अयं लोकः विशालः, एवं असंख्याः अन्येऽपि लोकाः सन्ति—बहवः गताः, अन्ये च भविष्यन्ति। नानाप्रकारहेतुभिः विचित्राणि सृष्टिसंहाररूपाणि तेषां क्रमशः जायन्ते। केचित् गन्धर्वत्वं प्राप्नुवन्ति, केचन यक्षत्वं, अन्ये सुरांगनाभावं, अपरे दानवतां यान्ति। येन येन आचारेण जनाः अत्र तिष्ठन्ति, तेनैव अन्यत्रापि, केवलं व्यवस्थाः भिन्नाः भवन्ति। स्वभावबलात् परस्परसंगेन च सृष्टिवृत्तयः नद्याः तटीव तरङ्गाः प्रवर्तन्ते। उत्पत्तिलयैः, उदयापयैः, सृष्टयः नद्याः तरङ्गवत् प्रवहन्ति। तस्मात् अवर्णनीयात् स्वानुभूतिस्वरूपात् निरन्तरं प्राणिस्रोतांसि उद्भवन्ति, तत्रैव शीघ्रं प्रकाशन्ते। यथा दीपात् दृष्टिः, सूर्याद् रश्मयः, तप्तलोहात् रजांसि, वह्नेः स्फुलिङ्गाः जायन्ते—यथा कालात् ऋतवः, पुष्पात् गन्धः, पतदम्बुतः बिन्दवः, सागरात् तरङ्गाः उत्पद्यन्ते—एवं कालक्रमेण पुनः पुनः प्राणिस्रोतांसि देहपरम्परां परित्यज्य स्वस्वरूपे लीयन्ते। इयं सृष्टिः अखण्डितरूपेण व्याप्य स्थित्वा, नश्यन्ती, वर्धमाना, व्यर्थतया तिष्ठति; सा सागरतरङ्गवत्, त्रैलोक्यरचनायां मोहमायैव परमपदे। एवं सति, हे भगवन्, येन प्रकारेण जीवः आत्मन्यवस्थितिं लभते, कथं स देहं, अस्थिपञ्जरमिव, गृह्णाति? अहं पूर्वमेव एतद् विवृत्य उक्तवान्, हे राम, किं न वेत्सि? कुतः तव पूर्वापरविवेचनयोग्यः विवेकः नश्यति? अयं देहः, अयं च जगत्—स्थावरजङ्गमात्मकोऽपि—मात्राभासः, यथास्वप्ने किञ्चिद् उत्पद्यते तदिव, असत्यः। अयं दीर्घस्वप्नः, हे राम, मिथ्यादृष्टः, यथा भ्रमयुक्तस्य द्वौ चन्द्रौ दृश्येते, वा व्यामोहितस्य पर्वतस्य विकृतिरिव। यदा अविद्यायाः निद्रा सम्यग् उपशमं गच्छति, सर्वसंस्काराः पतन्ति, तदा जागरितचित्तः संसारस्वप्नं पश्यन् अपि न पश्यति। संसारचक्रं स्वभावसम्भूतं यावत् मोक्षपदं न लभ्यते, तावत् एव जीवेषु नित्यं विद्यते। यत् स्वभावसम्भूतं, तत् सर्वेषां मध्ये नित्यं विद्यते; देहः तु जलवर्तुलवत् क्षणिकः। यथा बीजात् अंकुरः, तस्मात् पत्रम्, तस्मात् पुष्पम्, तस्य कुसुमात् फलं जायते, एवं देहः अपि कल्पनया चित्ते स्थित्वा, तस्मात् बहिः स्पष्टतया दृश्यते। यद् यद् रूपं चित्ते उदेति, तत् तत् शीघ्रं भवति—यथा मृत्पिण्डात् घटः। अयं लोकः, हे राघव, केवलं चित्तकल्पना—मृगत्रिष्णायामिव, न वस्तुतः अस्ति। अस्यैवाभासेन देहः पुरतः दृश्यते, यथा बालः भीतिपरिप्लुतः भूतमग्रे पश्यति। प्रथमसृष्टौ तस्य मनसि देहरूपस्याभासः उत्पन्नः, स एव सर्वगतः ब्रह्मा पद्मयोनौ स्थितः। केवलं तस्य संकल्पक्रमेण, अयं अनन्तः विश्वविस्तारः जातः, महायोगिनः मायेव। जीवः चित्तपदं प्राप्त्वा स्रष्टृपदं गच्छति; यथा ब्रह्मा, तथा सर्वं, तद् विस्तरेण शीघ्रं मे कथय। श्रृणु, महाबाहो, ब्रह्मणः देहधारणप्रकारं; तेन दृष्टान्तेन संसारस्थितिं अवगमिष्यसि। आत्मस्वरूपम्, यत् देशकालादिभिः अनवच्छिन्नम्, स्वशक्त्या लीलया देशकालाद्यवच्छिन्नं देहरूपं गृह्णाति। एषः जीवाख्यः, संस्कारपरः, चपलचित्तः, संकल्पविकल्पयोः प्रवृत्तः भवति। आदौ चित्तशक्तिः कल्पनया, क्षणेन शुद्धाकाशभावनां, शब्दबीजां, उत्पादयति। तद् घनिभूय, क्रमशः स्थूलत्वस्पन्दनं, ततो वायुस्पन्दनं, स्पर्शबीजां, चिन्तयति। यदा आकाशवायू चित्तेन शब्दस्पर्शरूपेण अनुभूयते, तदा तयोः संस्पर्शात् अग्निः जायते। घनचित्तं तत्क्षणात् प्रकाशं निर्मलदीप्तिं उत्पादयति, सा तेजसा वर्धते। ततः, तादृशगुणयुक्तं, रसग्रहणसमर्थं चित्तं, शीघ्रं शीतलजलभावनां गृह्णाति, ततो जलप्रत्ययो जायते। पुनः, तादृशगुणयुक्तं चित्तं, सगन्धं स्थूलाकारं चिन्तयति, येन पृथिवी प्रकटिष्यते। एवं, हे राम, सृष्टिसंहाराद्यनन्तवृत्तयः स्वभावादेव जीवेषु प्रवर्तन्ते, सर्वमिदं चित्तकल्पनया एव दृश्यते, न तु वस्तुतः अस्ति।