कश्चित् जन्तुः अस्मिन् लोके जायते, अन्यत्र कश्चिद् प्रतिष्ठितः, कश्चित् नात्र न चान्यत्र, केवलं परमपदे तिष्ठति। केचन महेन्द्र-मलय-सह्य-मन्दार-मेरु-शैलरूपाः, केचन लवण-क्षीर-घृत-इक्षु-वारि-सागररूपाः। केचित् दिशः विशालाः, केचित् महानद्यः, केचित् रम्यरूपा नार्यः, केचित् उग्रपुंनपुंसकाः। केचिद् बुद्धिप्रबुद्धाः, केचित् मन्दधियः, केचित् ज्ञानोपदेशकाः, केचित् समाधिस्थाः। एवं स्वस्ववासनाभिः ग्रस्ताः प्राणीः स्वयमेव दैन्यावस्थां प्राप्ताः, तेषु तेषु भावेषु स्वकल्पनाबन्धनैः बद्धाः सन्ति। ते लोकरत्नकोषे विचरन्ति, पतन्ति चोत्तिष्ठन्ति च, मृत्युनाऽनवरतं ताड्यमानाः हस्तेन क्षिप्तकन्दुकवत्। शतशः तृष्णारज्जुभिः बद्धाः, वासनाभारं वहन्तः, ते देहाद्देहं यान्ति, वृक्षाद्वृक्षं विहङ्गवत्। अनन्तकल्पनाजन्यविचित्रवासनया, कल्पनामायया, इदं विश्वं महदिव मायया तन्तुना योजयन्ति। संसारसागरे भ्रमन्ति, वेगवत्तरङ्गवत्, मोहवशात् निर्मलात्मानं न पश्यन्ति। आत्मानं दृष्ट्वा, असत्यम् उत्सृज्य, सम्यग्ज्ञानं लब्ध्वा, कालेन परमपदं प्राप्य पुनः न जायन्ते। सहस्रजन्मानुभवात्, ज्ञानात् वा तपसा वा, केचन ब्रह्मणः परमपदं प्राप्य परमगते गच्छन्ति। केचित् इन्द्रपदं प्राप्य, तुच्छाभिमानात्, पशुयोनिं पुनर्गच्छन्ति, तत्तः मानवदेहम् अपि। केचित् महाबुद्धयः ब्रह्मस्यान्तराले जाताः, तत्रैव एकजन्मना लीयन्ते। अन्ये विविधाण्डेषु पद्मसम्भवाः जाताः, हरिपदं वा प्राप्नुवन्ति; एवं प्राणिनः स्वस्वकर्मणा प्रवर्तन्ते। केचित् तिर्यग्योनिं यान्ति, अन्ये देवताभावं, केचित् न किञ्चिदवस्थां प्राप्नुवन्ति, हे राम, यथा अत्र, तथा तत्र। यथा अयं विश्वं महत्, तथा अन्यानि अपि अनन्तानि विश्वानि; बहूनि गतानि, बहूनि आगमिष्यन्ति च। नानाप्रकारहेतुभिः, विचित्रैः उपायैः, अद्भुतानि सृष्ट्यन्तराणि तेषां निमेषे निमेषे जायन्ते लीयन्ते च। केचित् गन्धर्वावस्थां प्राप्नुवन्ति, केचित् यक्षाः भवन्ति, केचित् सुरस्त्रियः, केचित् राक्षसत्वं गच्छन्ति। येन येन आचरणेन लोकेषु जनाः वर्तन्ते, तेनैवान्यत्रापि, यद्यपि व्यवस्था भिन्ना भवति। स्वभावबलात्, परस्परसम्पर्केण, सृष्टयः नद्यां तरङ्गवत् परिवर्तन्ते। उत्पत्तिलयैः, उदयापयैः, सृष्टयः नद्यां तरङ्गवत् भ्रमन्ति। तस्मात् अनिर्वचनीयात् स्वानुभूतिस्वरूपात्, प्राणिस्रोतांसि निरन्तरं निर्गच्छन्ति, तत्रैव शीघ्रं प्रकाशन्ते च। दीपात् दृष्टिरिव, सूर्याद्रश्मयः, तप्तलोहाद्रजांसि, वह्नेः स्फुलिङ्गाः इव। कालात् ऋतवः, पुष्पात् गन्धः, पतिततोयाद् बिन्दवः, सागरात् तरङ्गाः इव। एवं कालक्रमेण, प्राणिस्रोतांसि पुनः पुनः देहान् परित्यज्य, स्वस्वभावं प्राप्य लीयन्ते। अयं संसारः, अनवरतम् व्याप्य, स्थित्वा, विनश्यति, वर्धते, व्यर्थं च; सागरतरङ्गवत्, त्रैलोक्यविन्यासे मोहजन्य माया भवति, परमपदे स्थितः। एवं, भगवन्, केन प्रकारेण जीवः आत्मस्थिरतां प्राप्य, अस्थिपञ्जररूपं देहम् उपादत्ते? इदं पूर्वमेवोक्तं, हे राम, नु बोधसि? तव कुतः विवेकः, यः भूतभविष्यवस्तूनां परीक्षायाम् अर्हः? अयं देहः, अयं च जगत्, स्थावरजङ्गमं च, केवलं आविर्भावमात्रं, स्वप्नोत्थितवस्तुवदसत्यम्। एषः, हे राम, दीर्घः स्वप्नः, मिथ्यादृष्टः, हे निर्दोष, द्विचन्द्राभासवन्मायया, भ्रमात् पर्वतविकृतिवत्। यदा अज्ञाननिद्रा नष्टा, सर्वविकल्पा पतिता, जागरितचित्तः स्वप्नवत् संसारं पश्यति, न तु पश्यति। हे राम, संसारचक्रं स्वभावकल्पितं, जीवेषु सदा वर्तते, मोक्षस्थितिपर्यन्तम्। यत् स्वभावकल्पितं, तत् सर्वेषां मध्ये सदा वर्तते; जीवदेहः क्षणिकः, उदकवर्तुलवत्। यथा बीजादङ्कुरः, अङ्कुरात् पत्रम्, पत्रात् पुष्पम्, पुष्पकोषात् फलम्। कल्पनया निर्मितो देहः चित्ते वर्तते, हे राम, तस्मात् बहिः अपि स्पष्टं दृश्यते। यद्रूपं चित्ते जायते, तत् त्वरितं भवति, यथा मृद्घटः। इदं जगत्, हे राघव, केवलं चित्तकल्पनारूपम्; सत्यम् न, मृगत्रिष्णायाम् जलवत्। एतेनैव आविर्भावेन, अयं देहः पुरतः दृश्यते; यथा शिशुः भीतिसंमोहात् भूतेनाग्रतः दृश्यते। आदिसृष्टौ, प्रथमदेहाभासः तस्य चित्ते उत्पन्नः; स एव सर्वव्यापी ब्रह्मा, कमलयोने स्थितः। तस्यैव सङ्कल्पक्रमेण, अनन्ता इयं सृष्टिः जाता, महामायाविना निर्मितमायावत्।