केचन जीवाः वनलता-गुल्म-तृण-शीत-जलैः शुष्कीकृताः दृश्यन्ते, केचन कदम्ब-जम्बू-शाल-ताल-तमाल-रूपेण तिष्ठन्ति। केचित् स्वदेशाधिपतयः स्वधनसमृद्ध्याऽऽतुरचित्ताः, केचित् वल्कलधारिणः मुनिशान्त्याश्रयिणः। केचन सर्पाः, गावः, गजाः, कृमयः, कीटाः, पिपीलिकाश्च भवन्ति; केचन सिंहः, महिषाः, मृगाः, भल्लूकाः, यक्षाः, ऋष्याः च दृश्यन्ते। केचित् बकाः, चक्रवाकाः, क्रौञ्चाः, काकाः, कोकिलाः; केचित् उत्पल-कुमुद-पद्म-नीलोत्पल-रूपेण वर्तन्ते। केचन उष्ट्राः, गजाः, पतङ्गाः, वृषाः, गर्दभाश्च; केचन भ्रमराः, मशकाः, मक्षिकाः, यदुकाः, दंशकसन्ततयः च सन्ति। केचित् दैन्येन पीडिताः, केचित् समृद्धिम् आपन्नाः; केचित् स्वर्गपुरीषु वसन्ति, केचित् नरके प्रविष्टाः। केचन नक्षत्रमण्डले स्थिताः, अन्ये वृक्षच्छिद्रेषु; केचित् वातरूपेण, केचित् व्योम्नि प्रतिष्ठिताः। केचन सूर्यरश्मिषु, केचन चन्द्रकान्तिषु; केचित् तृणलता-गुल्म-मधुरस-अन्तः स्थिताः। केचित् जीवन्मुक्ताः शुभपात्रत्वेन विचरन्ति, केचित् चिरमुक्ताः परिपक्वाः परमपदस्थाः। केचित् चिरात् मुक्तिं प्राप्स्यन्ति, यद्यपि मायाविनः; केचित् दुष्टचित्ताः शुद्धात्मभावं निन्दन्ति। केचन अस्मिन्लोके जाताः, केचित् अन्यत्र स्थिताः; केचित् नात्र न तत्र, केवलं परमपदे स्थिता एव। केचित् महेन्द्र-मलय-सह्य-मन्दर-मेरु-नामानि महापर्वतानि; केचित् लवण-दुग्ध-सर्पिर-इक्षुरस-वारि-सागराः। केचित् दिशः, केचित् महानद्यः; केचित् रम्यरूपधारिण्यः स्त्रियः, केचित् उग्राः पुम्श्चलाः। केचित् जागरूकबुद्धयः, केचित् मन्दधीः; केचित् ज्ञानोपदेशकाः, केचित् समाधिस्थाः। एवं स्वस्ववासनाभिः विवशीकृताः प्राणी विविधान् अवस्थाः प्राप्ताः, स्वकल्पनया बद्धाः सन्ति। ते लोकरत्नकोषे विचरन्तः पतन्ति च उत्क्षिप्यन्ति च, मृत्युना अविरतं ताड्यमानाः हस्तक्रीडायां कन्दुकवत्। शतशः तृष्णारज्जुभिः बद्धाः, वासनाभारमुद्वहन्तः, शरीरात् शरीरं यान्ति, यथा पक्षिणः वृक्षात् वृक्षं गच्छन्ति। अनन्तानन्तकल्पनाभिः, विकल्पमायया, एते महदिदं विश्वं मायया निर्मिमीत्यात्मन्येव सञ्जन्ति। संसारसिन्धौ भ्रमन्ति, निम्नगानिलहरावद्, यावत् मोहवशात् निःस्पृहं आत्मानं न पश्यन्ति। आत्मानं दृष्ट्वा, अनात्मन्यपि परित्यज्य, यथार्थबोधं प्राप्य, कालेन परमपदं गच्छन्ति, न पुनः जन्म लभन्ते। सहस्रजन्मानुभवात्, ज्ञानात् वा तपसः, केचन परमात्मदशां प्राप्य, परमगत्यां यान्ति। केचित् इन्द्रपदं प्राप्त्वाऽपि, हीनभावात्, पुनः तिर्यग्योनौ पतन्ति, तत्रापि मानवत्वं प्राप्नुवन्ति। केचित् महाबुद्धयः ब्रह्मपदात् एव जाताः, तत्रैव एकजन्मना लीयन्ते। अन्ये विविधाण्डेषु पद्मयोनि-रूपं वा हरिस्थितिं वा प्राप्नुवन्ति; एवं जीवाः स्वस्वकर्मणां अनुसारं चरन्ति। केचित् तिर्यग्योनिं यान्ति, अन्ये देवत्वं, अपरे न किञ्चनावस्थाम्, हे राम, यथा अत्र तथा तत्र। यथा अयं विश्वविस्तारः, एवं अनन्तानि विश्वानि; बहूनि गतानि, बहूनि भाव्यन्ति च। नानाकार्यकारणैः नानाप्रकारैः, विचित्राः सृष्टयः तेषां क्रमेण सञ्जायन्ते विनश्यन्ति च। केचित् गन्धर्वत्वं, केचित् यक्षत्वं, केचित् सुराङ्गनात्वं, केचित् दानवत्वं प्राप्नुवन्ति। येन येन आचार्यते लोके, तेन तेन अन्यत्रापि, केवलं व्यवस्था भिन्ना। स्वभाववशात्, परस्परसङ्घर्षेण च, सृष्टयः नद्याः तरङ्गवत् परिवर्तन्ते। उत्पत्तिविनाशैः, उदयापयमानैः, सृष्टयः पुनः पुनः नद्याः तरङ्गवत् प्रवर्तन्ते। तस्मात् अवाच्यस्वानुभूतात् स्रोतः सततं जीवसङ्घाः उत्पद्यन्ते, तत्रैव शीघ्रं प्रकाशन्ते। यथा दीपात् दृष्टिः, सूर्यरश्मयः, तप्तलोहात् कणाः, वह्नेः स्फुलिङ्गाः जायन्ते; यथा कालात् ऋतवः, पुष्पात् गन्धः, जलपातात् बिन्दवः, सागरात् तरङ्गाः जायन्ते; एवं कालेन कालेन जीवस्रोतांसि देहान् परित्यज्य स्वदशां प्रतिपद्य लीयन्ते। एषा सृष्टिः अनवरतविस्तृता, तिष्ठति, नश्यति, वर्धते, व्यर्थं च; सागरतरङ्गवद्, त्रैलोक्यविन्यासे, परमपदस्थे, भ्रमरूपमायैव। एवं, भगवन्, केन प्रकारेण जीवः आत्मन्यवस्थितिं प्राप्य, अस्थिपञ्जररूपं देहम् उपादत्ते? एषा पूर्वमेवोक्तं, हे राम, नु बोधसि? तव परीक्ष्यते बुद्धिः क्व गतासौ यया भूतभविष्ययोः विचारः शक्यते? एषः देहः च सर्वं चलाचलजगत् केवलं अभासमात्रम्; स्वप्नोत्थितवद् असत्यमेव। एषः दीर्घस्वप्न इव, हे राम, मिथ्यादृष्टः, हे निर्मल, यथा द्विचन्द्रदर्शनमायाम्, वा भ्रमार्तस्य पर्वतविकृतिरिव।