यः आत्मा स्वयमेव कल्पितानां सूक्ष्मभूतानां जाले निवसन्, तेन सः परमवशत्वं प्रपद्यते, यथा शृगालः शृङ्खलया बद्धः। सः स्वस्य वासनाबलात् विवशः, नानाविधकर्तृत्वेन कर्माणि कुर्वन्, स्वेच्छया नवीनान् भावान् उत्पादयति। कदाचित् सः मन इति कथ्यते, कदाचित् बुद्धिः, कदाचित् विज्ञानम्, कदाचित् क्रियैव; कदाचित् अहंकारः, कदाचित् सूक्ष्मशरीरम् इति। कदाचित् सः प्रकृतिरिति निर्दिश्यते, कदाचित् मायैव कल्प्यते; कदाचित् मनः, कदाचित् क्रियैव प्रतिष्ठाप्यते। कदाचित् बन्धनरूपेण, कदाचित् मन एव, कदाचित् अज्ञानरूपेण, कदाचित् कामसम्बन्धेन च कथ्यते। एषः, हे राघव, मनः अत्र बद्धम्, शोकपीडितम्, तृष्णया दुःखेन च ग्रस्तम्, व्याधिगृहम्, नित्यदुःखभाजनम्। जरामरणमोहपीडितम्, संसारकल्पनया आहतम्, कृताकृतकर्मग्रस्तम्, अज्ञानगुहावर्णदूषितम्। कामेन संकुचितस्वरूपम्, कर्मवृक्षस्य कोमलं कन्दरूपम्, स्वमूलं पूर्णतया विस्मृत्य, स्वयंकल्पितदुःखानि कल्पयन्। कोषकारवत् बद्धः, कोषकारवस्थां प्राप्तः, सूक्ष्मभूतसमूहमयः, अनन्तनरकाग्नितापितः। अदृश्योऽपि, महान्गिरिसमानभारम् वहन्, जरामरणशाखाभिः भूषितः, विषमयः भयानकः संसारवृक्षः। एषः सर्वः संसारः आशाबन्धनैः बद्धः, अन्तः निष्फलत्वं वहन्, वटबीजवत् शुष्कवटतरुं धारयन्। चिन्ताज्वलनैः दग्धः, क्रोधसर्पेण दष्टः, कामसागरतरङ्गैः पीडितः, स्वमूलं स्वस्रोतः च विस्मृत्य। यथा मृगः स्वगणात् पृथक् शोकग्रस्तचित्तः, यथा पतङ्गः दीपाग्नौ दग्धः, विषयाग्नौ तर्प्यते। यथा पङ्क्तिच्छिन्नं पद्मं पतितं, पूर्णशोषितम्; आशानिर्भिन्नम्, स्वस्थानात् विक्षिप्तम्, परदेशे क्लेशं प्राप्नोति। विषयसुखमध्ये, मित्ररूपशत्रुरूपेभ्यः मध्ये, असंख्यावस्थासु क्षिप्यमाणः, विपत्तिषु महतीं क्लेशं प्राप्नोति। तीव्रदुःखपातितः, जालपक्षिरिव बद्धः, संसारजाले बद्धः, गन्धर्वनगरशून्ये स्थितः। मनः विषयैः प्रेरितम्, दारुणदुःखसागरे वह्यमानम्; तदुत्थापय, हे राम, यथा गजं पङ्कात्, अमृतबलात्। मनः चिन्तामृदितम्, वृषभवत् पङ्के निमग्नम्, अंगानि विदारितानि—तदुत्थापय बलात्, हे राम। यस्य मनः शुभाशुभप्रवाहेऽपि, जरामरणशोकाग्निना दग्धेऽपि, दयां नोत्पादयति—सः नरः, हे राम, लोके राक्षसः। एवं, मनसः संसारवासनाजन्यचिन्तया विनष्टाः प्राणिनः अनन्ताः, असंख्येयाः, ब्रह्मस्वरूपरहिताः। ते अतीतानां जन्मनाम् अपि गणनातीताः, अधुना सर्वत्र अपि जायमानाः, अन्ये भविष्यन्ति, जलप्रपातात् रजःकणधारावत्। स्ववासनाबलात् विवशाः, ते इच्छाबद्धाः, अतीव नानाविधावस्थासु पतन्ति। अनवरतं सर्वदिक् सर्वप्रदेशे, जले स्थले च, प्राणी जन्ममरणं प्राप्नुवन्ति, जलबुद्बुदवत्। कश्चित् प्रथमजन्मा, कश्चित् जन्मनियन्त्रणातीतः, कश्चित् अनन्तजन्मा, कश्चित् शतजन्मविभक्तः। कश्चित् अजनि, कश्चित् अतीतः, कश्चित् वर्तमानः, कश्चित् नष्टः। कश्चित् पुनःपुनः सहस्रकल्पम् एकस्मिन्नेव योनौ प्रविश्य जायते, अन्ये विविधयोनिषु शरणं प्राप्नुवन्ति। कश्चित् महदुःखग्रस्तः, कश्चित् शैशवे स्थितः, कश्चित् परमोत्कर्षम् प्राप्तः, कश्चित् सूर्यवत् प्रकाशते। कश्चित् किन्नरः, गन्धर्वः, विद्याधरः, महोरगः; कश्चित् सूर्ये, इन्द्रे, वरुणे, त्रिनेत्रे, यमपतौ, ब्रह्मणि जातः। कश्चित् कुम्भाण्डः, भूतः, यक्षः, राक्षसः, पिशाचः; कश्चित् ब्राह्मणः, राजा, वैश्यः, शूद्रः। कश्चित् श्वपाकः, चाण्डालः, किरातः, खशः, पुक्कसः; कश्चित् तृणलतापर्णफलमूलावस्थां प्राप्तः। कश्चित् वनलता, गुच्छ, तृण, शिशिरबिन्दुना शुष्कः; कश्चित् कदम्ब, जम्बु, शाल, ताल, तमालवृक्षः। कश्चित् देशाधिपः, वित्तमदनिः, कश्चित् वल्कलाम्बरः, मुनिसंनिधौ स्थितः। कश्चित् सर्पः, गौः, गजः, कृमिः, कीटः, पिपीलिकः; कश्चित् सिंहः, महिषः, मृगः, ऋक्षः, यक्षः, हरिणः। कश्चित् बकः, चक्रवाकः, क्रौञ्चः, काकः, कोकिलः; कश्चित् पद्म, उत्पल, शतपत्र, नीलोत्पलः। कश्चित् उष्ट्रः, गजः, पतङ्गः, वृषभः, गर्दभः; कश्चित् भृङ्गः, मक्षिका, मक्षिका, मशकः, दंशपरम्परायाः जातः। कश्चित् दारिद्र्येण पीडितः, कश्चित् समृद्धिम् आप्तः; कश्चित् स्वर्गपुरीस्थितः, कश्चित् नरकम् प्रविष्टः। कश्चित् तारामण्डले, कश्चित् वृक्षचन्द्रिकायाम्; कश्चित् वायुरूपे, कश्चित् आकाशदेशे स्थितः। कश्चित् सूर्यरश्मिषु, कश्चित् चन्द्ररश्मिषु प्रतिष्ठितः; कश्चित् तृणलतागुच्छमधुरसस्थः। कश्चित् जीवन्मुक्तः, शुभपात्ररूपेण विचरन्; कश्चित् दीर्घकालमुक्तः, परमपक्वः। कश्चित् चिरात् मोक्षं प्राप्स्यति, मिथ्याचारः; कश्चित् दुष्टचित्तः, शुद्धात्मभावं निन्दति। एवं, हे राम, अनादिकालपरम्परया मनःस्वरूपेण संसारवृत्तिः प्रवहति, अनन्तान्यवस्थाः प्राप्नोति, दुःखसुखानुभवेन भ्रमति, स्वस्वरूपविस्मृत्या बन्धनं प्रपद्यते।