श्रूयतां, हे राम, मनसः प्रवृत्तिः यथा शास्त्रे निर्दिष्टा। यद् यथाकल्पितेन संकल्पेन बुद्धिः सम्पद्यते, सैव चिन्तनभूमिः भवति। मनः तु नानाविधकल्पनाघनं, शनैः शनैः इन्द्रियस्वरूपत्वं प्राप्नोति। पण्डिताः तु देहम् अङ्गपादसम्बद्धं च इन्द्रियसम्बद्धं च जानन्ति—इदं शरीरं लोके जायते, म्रियते च, जीवति चापि। एवं जीवात्मा अपि संकल्पस्वरूपा, संस्कारपाशेन वेष्टिता, दुःखजालेन पीडिता, शनैः शनैः मनःस्वरूपत्वं गच्छति। यथा फलस्य परिपाकवशात् कालान्तरेण अन्यः भावः सम्पद्यते, तथा आत्मा अपि अशुद्ध्युपाधिना न कर्मणा, किं तु अवस्थया एव रूपान्तरेण प्रवर्तते। सैव आत्मा अहंकारभावं प्राप्नोति, अहंकारः बुद्धित्वं गच्छति, बुद्धिः अपि संकल्पजालच्छन्ना सती मनःभावं प्राप्नोति। नूनं मनः संकल्पमयं, रूपग्रहणपरायणं, विरोधिभावैः परिमितं, परकल्पितैः चापि प्रभावितम्। कामादयः शक्तयः, यथा वृषभानुगामिनी गावः वा, सिन्धुसमीपगामिन्यो नद्यः वा, तथा दोषहेतोः मदोन्मत्तं मनः अनुवर्तन्ते। एवं शक्तिसमूहमयं मनः, अहंकारघनत्वं प्राप्तम्, स्वेच्छया एव स्वयम् एव बद्धं, यथा कोषकारः स्वकृतेन सूत्रेना। स्वकल्पनानुगमननिरन्तर्येण मनः स्वयम् एव देहपाशैः बध्नाति, तदा दुःखपीडितं विलपति—"हन्ताहम् बद्धः" इति। "अहं बद्धः" इति मन्यमानं, शनैः शनैः ज्ञानसारं त्यजति, अन्तः अज्ञानराक्षसं जनयति, यः संसारारण्ये वसति। स्वकल्पितसूक्श्मभूतजाले स्थित्वा, सः सिंह इव शृङ्खलाभिः बद्धः, परमक्लेशं पतति। संस्कारवशात् विविधकर्तृत्वेन युक्तः, स्वेच्छया एव नवानि भावान्युपादत्ते। कदाचित् मनः, कदाचित् बुद्धिः, कदाचित् विज्ञानं, कदाचित् क्रियेत्येव दृश्यते; कदाचित् अहंकारः, कदाचित् लिङ्गशरीरमिति च। कदाचित् प्रकृतिरिति, कदाचित् मायेत्यपि कल्प्यते; कदाचित् मनः, कदाचित् क्रियास्वरूपे प्रतिष्ठितम्। कदाचित् बन्धनमिति, कदाचित् मन इति, कदाचित् अज्ञानमिति, कदाचित् कामसम्बद्धमिति च। एतद्, हे राघव, मनः अत्र बद्धं, शोकपीडितं, तृष्णया शोकश्च ग्रहणम्, रोगालयं, नित्यदुःखयुक्तम्। जरामरणमोहपीडितं, संसारकल्पनया निपातितं, कृताकृतकर्मग्रहणेन पीडितं, अज्ञानगुहावर्णेन लिप्तम्। कामाक्रान्तस्वरूपं, कर्मवृक्षस्य नूतनशाखामूलम्, स्वमूलं विस्मृत्य, कल्पितदुःखरचनम्। कोषकारवत् बद्धं, कोषकारभावं प्राप्तम्, सूक्ष्मभूतसमूहमयं, अनन्तनरकवेदनातप्तम्। दृश्यमानमपि, महाशैलसमतुल्यमार्गं वहन्ति, जरामरणशाखाभिः शोभितं, संसारवृक्षं विषदुःखमूलम्। सर्वं हि संसारं, आशापाशैः बध्नाति, निष्फलत्वं वहन्ति, वटबीजवत् शून्यवटवृक्षमिव अन्तर्गतम्। चिन्तातापाग्निना दग्धं, कोपसर्पेण चूर्णितम्, कामसिन्धुवेगैः पीडितम्, स्वमूलमूलं विस्मृत्य। कुलवियोगेन मृग इव, शोकपीडितमना, दीप्यमानाग्नौ पतङ्ग इव, विषयाग्नौ दग्धः। मूलच्छिन्नपद्मवत्, पतितम्, सर्वथा शोषितम्; आशाछिन्नं, स्वस्थानात् च्युतम्, परदेशे क्लेशं सहमानम्। विषयनिकायमध्ये, मित्रारिप्रतीतिषु, अनन्तावस्थाविचलितम्, दारुणक्लेशैः पीडितम्। महातापे पतितम्, जालपाशबद्धम्, गन्धर्वनगरशून्ये स्थितम्, पक्षिवत् महादुःखग्रस्तम्। इन्द्रियार्थनियोजितं मनः, दुःखसिन्धौ वह्यमानम्; तदुत्थापय, हे राम, अमृतबलात्, यथा गजं पङ्कात्। विचारपङ्के निमग्नं मनः, वृषवत् भिन्नाङ्गम्—तद् बलात् उद्धर, हे राम। यस्य मनः शुभाशुभप्रवाहे अपि, जरामरणशोकाग्निना दग्धे अपि, दयां न जनयति, सः पुरुषः, हे राम, लोके राक्षसः। एवं, हे राम, मनःसमुत्थसंसारविचारेण विनष्टानि भूतानि अनन्तानि, ब्रह्मस्वरूपरहितानि। अतीतान्यसंख्येयजन्मानि, अद्यापि सर्वत्र जातानि, अन्यानि च भविष्यन्ति, जलपातकणधारावत्। स्वसंस्कारबलात्, इच्छावशेन, विविधावस्थासु, संकल्पैः बद्धानि भवन्ति। सर्वदिक् सर्वदेशे, जले स्थले च, सततं भूतानि जातानि, म्रियन्ते च, जलबुद्बुदवत्। केचित् प्रथमजन्मनि, केचित् जन्मनियन्त्रणातीताः, केचित् अनन्तजन्मनः, केचित् शतजन्मविभक्ताः। केचित् अजाताः, केचित् अतीतमहात्मानः, केचित् वर्तमानाः, केचित् नष्टाः। केचित् सहस्रकल्पजन्मनः, सदा तदेव गर्भं प्रविशन्ति, अन्ये अन्यान् गर्भान् आश्रयन्ति। केचित् महादुःखपीडिताः, केचित् शैशवस्थायाम्, केचित् उत्कर्षशिखरं प्राप्ताः, केचित् सूर्यवत् प्रकाशन्ते। केचित् किन्नराः, गन्धर्वाः, विद्याधराः, महोरगाः; केचित् सूर्येन्द्रवरुणत्रिनेत्रयमब्रह्मसम्भूताः। केचित् कुम्भाण्डाः, भूताः, यक्षाः, राक्षसाः, पिशाचाः; केचित् ब्राह्मणराजवणिक्शूद्राख्याः। केचित् श्वपचाः, चाण्डालाः, किराताः, खशाः, पुक्कसाः; केचित् तृणौषधिपर्णफलमूलावस्थां प्राप्ताः। एवं, हे राम, मनसः प्रवाहेण संसारचक्रे भूतानि अनन्तानि, विविधरूपाणि, स्वकर्मवशात्, स्वसंस्कारवशात्, अनादिकालपरम्परया प्रवर्तन्ते।