एवं परमात्मनः उत्पन्ना या चेतनाशक्ति प्रकाशरूपा, सा स्वस्मादुत्तिष्ठन्ती, देशकालक्रियाशक्तीन् स्वसाहचर्येण आकर्षति। सा चेतनाशक्ति, स्वस्वरूपं न अवगच्छन्ती, अनन्तं क्षेत्रं व्याप्य अपि, स्वस्वरूपं सीमितमिव कल्पयति; यद्यपि तत्त्वतः तस्य स्वरूपं न पृथक् ज्ञायते। यदा सा परमप्रियः चेतनाशक्ति कस्यचित् रूपस्य कल्पनां करोति, तदा तत्क्षणमेव नाम, संख्या, इत्यादि ग्रहणानि तां अनुसरन्ति। एषा चेतना, तस्मिन्नेव अवस्थायाम्, देहिनः आत्मनः पृथक् तिष्ठति; तथापि अनन्ता सती शीघ्रं तस्मिन् प्रवेशयति, यथा महासागरात् तरंगः उत्पद्यते। यथा कटककंकणयोः भेदः सुवर्णात् न पृथक्, तथा चेतनया कल्पितं रूपं आत्मनः केवलं अंशः। यथा एकदीपः स्वदीपशिखया अन्यदीपान् प्रज्वालयति, तथा चेतनया कल्पितं रूपं देशकालपरिमाणभेदेन केवलं विकारः भवति। ततः चेतना, देशकालगतिशक्त्या प्रेरिता, चिन्तानुगता, गणनावस्थां प्रविशति। हे महाबाहो राम, चेतनायाः रूपं, यत् संकल्पनया कल्पितं, देशे काले क्रियायां स्थितम्, तद् 'क्षेत्रज्ञः' इति कथ्यते। 'क्षेत्रम्' इति शरीरम् उच्यते, यः तद् अविभक्तं बहिरन्तरं वेत्ति, सः 'क्षेत्रज्ञः' इति कथ्यते। सः अपि, इच्छाः निर्माय, पुनः अहंभावावस्थां गच्छति; अहंकारः निश्चितः सन् 'कालसम्बद्धबुद्धिः' इति कथ्यते। बुद्धिः संकल्पेन निर्मिता चिन्तनस्य आधारः भवति; मनः तु नानाविकल्पैः घनम् सन् क्रमशः इन्द्रियस्वरूपम् गच्छति। विद्वांसः शरीरम् हस्तपादादिभिः इन्द्रियैः संयुतम् जानन्ति; तद् शरीरम् लोके जायते, म्रियते, तथापि जीवति। एवं जीवात्मा संकल्परूपः, संस्कारपाशेन बद्धः, दुःखजालेन क्लिष्टः, शनैः मनोऽवस्थाम् उपगच्छति। यथा फलं पक्वतया कालक्रमेण अन्याम् अवस्थाम् प्राप्नोति, तथा आत्मा अपवित्रतया कर्मणाः न, किं तु अवस्थया, परिवर्तनं प्राप्नोति। आत्मा अहंकारावस्थाम् प्राप्नोति, अहंकारः बुद्धित्वं गच्छति; बुद्धिः संकल्पजालेन आवृता मनोऽवस्थाम् उपगच्छति। मनः तु संकल्परूपम्, रूपग्रहणाय प्रवृत्तम्; तद् द्वन्द्वैर् निश्चितम्, परदत्तैः प्रभावितमपि। इच्छादयः शक्तयः, यथा वृषेण गोः, यथा सागरेण नद्यः, मदोन्मत्तं मनः दोषाय अनुसरन्ति। एवं शक्तिसंयुक्तम् घनाहंकाररूपं मनः, स्वेच्छया बद्धम्, यथा किटः स्वकृतेन सूत्रेण। स्वविकल्पानुगमनं कृत्वा, शरीरस्य बन्धनं कुर्यात्; तदा दुःखेन पीडितम्, विलपयति—'हा, अहं बद्धः!' 'अहं बद्धः' इति चिन्तयन्, शनैः तत्त्वज्ञानस्य सारं परित्यज्य, अन्तः अज्ञानं जनयति, यत् संसारवने राक्षसः इव वर्तते। स्वकल्पितसूक्ष्मतत्त्वजाले स्थित्वा, सः सम्पूर्णम् अशक्तत्वम् उपगच्छति, यथा सिंहः शृंखलया बद्धः। वासना-प्रेरितः, नानाकार्यकर्मकर्ता भवति, नूतनावस्थाः स्वेच्छया एव उपजायन्ते। कदाचित् मनः, कदाचित् बुद्धिः, कदाचित् ज्ञानम्, कदाचित् कर्म; कदाचित् अहंकारः, कदाचित् सूक्ष्मशरीरम् इति कथ्यते। कदाचित् प्रकृतिः, कदाचित् मायारूपम्; कदाचित् मनः, कदाचित् कर्मरूपम्। कदाचित् बन्धनम्, कदाचित् मनः स्पष्टरूपम्; कदाचित् अज्ञानम्, कदाचित् इच्छासम्बद्धम्। एषः, हे राघव, मनः इह बद्धः, दुःखपीडितः, तृष्णाशोकग्रस्तः, रोगनिवासः, सदा दुःखयुक्तः। जरामरणमोहाभिघातेन, संसारकल्पनया अभिहतः, कृताकृतकर्मग्रहणेन, अज्ञानगुहावर्णेन मलिनः। इच्छया संकुचितस्वरूपः, कर्मवृक्षस्य नवाङ्कुरः, स्वमूलं विस्मृत्य, कल्पितदुःखानि रचयति। किटवत् बद्धः, किटावस्थां प्राप्तः, सूक्ष्मतत्त्वसमूहयुक्तः, अनन्तनरकाग्निना तप्तः। अदृश्यः अपि, महापर्वतसमः भारः धारयति, जरामरणशाखाभिः शोभितः, संसारवृक्षः विषदुःखदायकः। सर्वं संसारम् आशापाशैः बद्धम्, अन्तः निष्फलता धारयन्, वटबीजवत् निष्फलवटवृक्षः। चिन्ताज्वलनैः दग्धः, क्रोधसर्पदंशेन चूर्णितः, कामसागरतरंगैः आहतः, स्वमूलं विस्मृत्य। यथा मृगः कुलात् पृथक् दुःखेन मनः पीडितम्; यथा पतंगः ज्वलनाग्नौ दग्धः, विषयाग्नौ तप्तः। यथा मूलच्छिन्नः पद्मः, पतितः शोषितः; आशा छिन्ना, स्वस्थानात् अपवर्जितः, परदेशे क्लेशं सहमानः। विषयसंसर्गे, मित्रशत्रुरूपेषु, अनन्तावस्थायाम्, कष्टेषु महान् विघ्नः। तीव्रदुःखपतितः, यथा जालबद्धः पक्षी; संसारजाले बद्धः, गन्धर्वनगरशून्ये स्थितः। मनः विषयैः प्रेरितम्, दुरितसागरे तीर्यते; तद् उद्धर, हे राम, यथा गजः कर्दमात्, अमृतबलात्। मनः, यथा वृषः चिन्ताकर्दमे निमग्नः, अंगानि विदारितानि—तद् बलात् उद्धर, हे राम। यस्य मनः दुःखस्रोतसि, शुभाशुभप्रवाहे, जरामरणशोकाग्निना दग्धम्, दया नोत्पादयति—सः, हे राम, लोके राक्षसः। एवं, मनः उत्पन्नसंसारविचारदुःखेन नष्टः, अनन्तानि जीवाः, ब्रह्मस्वरूपरहिताः, असंख्याः, अनगण्याः भवन्ति।