शृणु, राम, चैतन्यगतिस्वरूपिण्याः स्पन्दनस्य यः नादः कश्चन प्रदेशात् उदेति, स एव यथा चन्द्रस्य समुद्रचलनं तं समुद्रं पूर्णताम् आनयति, एवं दृश्यते। यथा समुद्रस्याम्भः कम्पनेन स्थूलत्वम् इव प्रपद्यते, तथा सर्वशक्तयः एकत्र समागत्य स्पन्दशक्तिं रूपयन्ति। यथा वायुः स्वबलात् आकाशे सञ्चरति, एवं अत्र आत्मा अपि स्वशक्त्या स्वयमेव प्रवर्तते। यथा दीपः स्वदीप्त्या एवोर्ध्वं प्रकाशते, तथा आत्मा अपि स्वस्वरूपेण प्रकाशते। यथा समुद्रे जलं कदाचित् दीप्तिमन्तं कदाचित् चलनयुक्तं दृश्यते, तथा सर्वशक्तिसमूहे स्पन्दः स्वक्रीडया प्रकटते। यथा कनकस्यान्तःसिन्धुः मण्डलदीप्त्या स्फुरति, तथा आत्मनः चैतन्यसिन्धुः विशुद्धस्पन्दनैः स्फुरति। यथा मुक्ताफलस्य गतिः आकाशे नेत्रेण दृश्यते, तथा ब्रह्मशक्तेः तेजोमयं स्वरूपं चैतन्यात् उदेति। सा चैतन्यशक्तिः किंचित् स्पन्दिता चैतन्यमहासिन्धौ विशुद्धया दीप्त्या स्फुरति, यथा तरेङ्गः सागर एव उदेति। सा आत्मनः न पृथक्, किन्तु पृथगिव दृश्यते, यथा दीप्तेः अन्तःप्रभा सघनत्वम् आपन्ना। सा देवी सर्वशक्तिस्वरूपा क्षणमेकं स्वशक्तिम् एव सङ्गृह्णाति, यथा चन्द्रः स्वशीतलतां सङ्गृह्णाति। एषा चैतन्यशक्तिः या प्रकाशरूपा परात्मनः उदिता, सा आकाशकालक्रियाशक्तीन् स्वसख्यः संक्षिप्य प्रकाशते। सा स्वस्वरूपं न जानाति, अपि च अनन्तप्रदेशे व्याप्य अपि, स्वस्वरूपं सीमितमिव कल्पयति, यद्यपि तस्य स्वरूपं न विशेष्यते। यदा सा परा प्रिया कञ्चन रूपं कल्पयति, तदा नामसंख्यादिसंवित्तयः तस्याः अनुवर्तन्ते। एषा चैतन्यं तस्मिन्नेव अवस्थायां देहिनः पृथक् तिष्ठति; तथापि अनन्तत्वात् शीघ्रमेव तत्र प्रविशति, यथा महसिन्धोः तरेङ्गः। यथा कङ्कणकङ्कणयोः भेदः सुवर्णात् पृथक् नास्ति, तथा चैतन्यकल्पितं रूपं आत्मनः अंशमात्रं भवति। यथा एकदीपः स्वदीप्त्या अन्यदीपान् प्रज्वालयति, तथा चैतन्यकल्पितं रूपं देशकालप्रमाणवैचित्र्येन भेदमुपैति। ततः चैतन्यं देशकालगतिस्पन्दशक्त्या प्रेरितम्, चिन्ताअनुगतं गणनावस्थां प्रविशति। महाबाहो, यत् चैतन्यस्य रूपं संकल्पनया कल्पितम्, देशकालक्रियासंस्थितम्, तत् क्षेत्रज्ञ इति कथ्यते। क्षेत्रं शरीरमिति, स च तदेकत्वेन बहिः अन्तश्च वेत्ति; तस्मात् क्षेत्रज्ञ इति स्मृतः। स अपि इच्छानिर्माणेन पुनः अहङ्कारावस्थाम् उपैति; अहङ्कारश्च निश्चितः स कालसंयुक्तबुद्धिः कथ्यते। सा बुद्धिः संकल्परूपा चिन्तायाः आधारभूता भवति; मनश्च नानाविकल्पैः सघनं सन् शनैः इन्द्रियस्वरूपं प्रपद्यते। पण्डिताः जानन्ति शरीरं पाणिपादादिसंयुक्तं, इन्द्रियसमेतम्; तच्च शरीरं लोके जायते, म्रियते, अपि च जीवति। एवमेव जीवः संकल्पस्वरूपः संस्कारपाशेन बद्धः, दुःखजालेन पीडितः शनैः मनः अवस्थाम् आप्नोति। यथा फलम् परिपाकबलात् अन्यामवस्थां यथाकालं प्राप्नोति, तथा जीवः मलात् अवस्थां गच्छति, न कर्मणोः, केवलं अवस्थया। स जीवः अहङ्कारावस्थाम् आप्नोति, अहङ्कारः बुद्धित्वम्, बुद्धिः संकल्पपाशेन मनः अवस्थाम्। मनः खलु संकल्पमयं, रूपग्रहणपरायणम्; तद्विपरीतैः लक्षितम्, परकल्पितैः बाध्यते। इच्छादयः शक्तयः, यथा वृषानुगाः गावः, यथा सागरानुगाः नद्यः, तद्वत् मदमत्तमनः दोषहेतोः अनुयान्ति। एवं शक्तिसमूहमयं घनाहङ्काररूपं मनः स्वेच्छया बद्धं भवति, यथा कोषकारः स्वसूत्रेण। स्वविकल्पानुसरणेन सततम्, तनुं बन्धनैः बध्नाति; ततः क्लेशपीडितः विलपति—"हा, अहं बद्धः" इति। "अहं बद्धः" इति चिन्तयन्, शनैः सम्यग्ज्ञानसारं त्यजति, अन्तः अज्ञानराक्षसं संसारकानने उत्पादयति। स्वकल्पितसुख्ष्मभूतजाले स्थित्वा, सः सिंह इव शृङ्खलाभिः बद्धः, परिपूर्णदैन्यं प्रपद्यते। वासनाबलात् प्रेरितः, सः विविधकर्मकर्तृत्वेन विविधरूपाणि धारयति, तत्र तत्र स्वेच्छया नवावस्थाः उपजायन्ते। कदाचित् मनः, कदाचित् बुद्धिः, कदाचित् विज्ञानं, कदाचित् क्रिया; कदाचित् अहङ्कारः, कदाचित् लिङ्गशरीरम् इति कथ्यते। कदाचित् प्रकृतिरिति, कदाचित् मायेत्यपि कल्प्यते; कदाचित् मनः, कदाचित् क्रिया इति प्रतिष्ठितम्। कदाचित् बन्ध इति, कदाचित् मनः स्फुटम्; कदाचित् अज्ञानम्, कदाचित् कामसंयुक्तम् इति। एष, हे राघव, मनः अत्र बद्धम्, दुःखपीडितम्, तृष्णाशोकग्रस्तम्, व्याधिगृहम्, नित्यदुःखमयम्। जरामरणमोहपीडितम्, संसारकल्पनया क्षुण्णम्, कृताकृतकर्मगृहीतम्, अज्ञानगुहावर्णदूषितम्। इच्छासङ्कोचसङ्कुचितस्वरूपम्, कर्मवृक्षस्य नवाङ्कुरम्, स्वमूलं पूर्णतः विस्मृत्य, कल्पितदुःखान्यपि निर्माति। कोषकारवत् बद्धः, कोषकारावस्थां प्राप्तः, सूक्ष्मभूतसमूहमयः, असङ्ख्येयनरकदाहदग्धः। अदृश्योऽपि महानगिरिसमभारः, जरामरणशाखाभिः भूषितः, विषमयः भीषणः संसारवृक्षः इति।