यथा दीपस्य चलच्चलप्रभायां वा, भोजनस्य अतिस्नेहपूर्वकं सेवितस्य अवस्थायां वा, वस्तूनां यथार्थस्वरूपं न ज्ञायते, एवं संसारस्य चल-अचलमायायामपि तत्त्वं न प्रतीयते। एष संसाररूपः महान् व्योमवर्तुलः, यद्यपि वर्षाबिन्दुवत् क्षणिकः, तत्रापि असावसावधानस्य मनसि दृढं निश्चयमुत्पादयति। सम्पदः शोभायश्च क्लेशेन विनष्टाः, गुणाः अपि विक्लबावस्थां प्राप्ताः, सुखं जनानां शीतकाले कमलवन्नष्टम्। पुनः पुनः दैवबलात् स्वदेहेनैव हानिः क्रियते; यथा वृक्षः पुनः पुनः कुलिशैः छिद्यते, तत्र सुखस्य कुतः स्थानम्? यः प्रियः अपि, तस्य अन्तः दोषाः अधिकाः जाताः चेत्, तदा विक्षोभः जायते—यथा विषवृक्षसन्निधौ मन्दता जनस्य जायते। कानि रूपाणि यत्र दोषाः न सन्ति? कुतः दिशः यत्र न तापः? के जनाः ये न दुर्बलाः? कानि कर्माणि यानि न माया-नामानि? ये ब्रह्माणः इति कथ्यन्ते, येषां कालः केवलं कल्पक्षणमात्रम्, ते अपि कल्पसङ्ख्यां न जानन्ति; अतः अस्मिन् विभागपूर्णे कालजाले दीर्घ-लघुत्वचिन्ता व्यर्था। सर्वत्र पर्वताः शिलामयाः, पृथिवी मृन्मयी, वृक्षाः काष्ठमयाः; जनाः मांसमयाः, पुरुषत्वेन बद्धाः—न किञ्चिदत्र नूतनं, न च किञ्चिदपरिवर्तितम्। यत् दृश्यते चेतनया व्याप्यते, तत् जलसंघातः, आकाशे स्थितम्; विभागैः वस्तुप्राप्त्या च एषः संसारः—नान्यदस्ति। आश्चर्यं मनसि लोके विद्यते; तदेव जनमानसोत्पन्नं विस्मयं। स्वप्नेऽपि, हे आर्य, कस्यचित् एष अद्भुतः रूपः न दृश्यते। येषां लोभलेशेनापि मनः न चलति, तेषामपि पुण्यकथानां संज्ञा न जायते—यथा नभःलता न महाफलं ददाति। सज्जनत्वमिच्छन्ति जनाः, किन्तु स्वमनेनैव बाध्यन्तः पतन्ति—यथा मृगः गिरिशिखरात् नीललतापत्रकामनया पतति। यथा गह्वरस्थाः वृक्षाः, येषां शाखाश्छायाफलपुष्पादयः अन्तः एव बद्धाः, तथा देहस्य सम्पदः, तथा एव जनाः अपि। कदाचित् सौम्येषु रम्येषु जनाः विहरन्ति, कदाचित् उग्रेषु—यथा कृष्णमृगाः वनान्तरेषु विचरन्ति। प्रतिदिनं नवानि भीषणानि वा रमणीयानि वा कर्माणि, ये सर्वान् जनान् कम्पयन्ति, तिक्तकर्मफलपरिपाकात् जायन्ते; तथापि मायाविनां मनांसि न विस्मयन्ति। जनाः कामेषु आसक्ताः, नाना दुष्टकलासु रताः; स्वप्नेऽपि सज्जनः दुर्लभः। दुःखसङ्गात् सर्वाणि कर्माणि अनिश्चितानि, सन्दिग्धानि; अयं जीवितावस्थायाः मार्गः न ज्ञायते। यत्किञ्चिदत्र दृश्यते, चलं वा अचलं वा, हे ब्रह्मन्, सर्वमस्थिरम्—यथा स्वप्नसङ्गमः। यदद्य शुष्कसागररूपेण दृश्यते, प्रातः स एव पर्वतः मेघच्छन्नो भवति। स पर्वतः, विपुलवनयुक्तः, गगनस्पृक्, अचलं—दिनेषु स पृथिवीसमानो वा कूपवत् निम्नः भवति। यदद्य देहं कौशेयमाल्यैः सुरभ्यङ्गरागैः भूषितम्, श्वस्तद्वै निर्जने स्थले दूरतः क्षिप्तं विक्षिप्तं च दृश्यते। यत्र नगरी विविधव्यापारयुक्ता दृश्यते, तत्रैव दिनेषु शून्यकान्तारं वा शुष्कप्रदेशः जायते। यः नरः अद्य बलवान्, राज्येश्वरः, सः अल्पदिनेषु भस्मपटलतुल्यः भवति। सा भीमकान्तारभूमिः व्योमवत् विस्तीर्णा, पताकाभिराचिता, सा एव नगरी भवति। यः घनलताकीर्णः काननदेशः अद्य शोभते, सः अपि दिनेषु शुष्कभूमिः भवति। जलं भूमिं भवति, भूमिः जलराशिं; सर्वं जगति—दर्भकाष्ठजलानि—नित्यं स्थानानि परिवर्तयन्ति। यौवनं, बाल्यं, शरीरं, वित्तसमूहः—सर्वमेतत् अनित्यं; एकावस्थातः अपरावस्थां गच्छन्ति, तरङ्गवत् अनवरतम्। अयं लोको जीवनम् वातेन चलितदीपशिखेव चञ्चलम्; त्रिलोक्यस्य वस्तूनां शोभा विद्युदिव स्फुरति। एष भूतसमूहः निरन्तरं विकारं गच्छति, यथा बीजपिण्डः पुनः पुनः अंकुरयति। मनः वातेन चञ्चलितं, अनन्तभूतरेणुं विक्षिपति, विपद्विपर्यासनाट्येन, सौभाग्यदुर्भाग्यप्रदर्शनेन भूषितम्। अयं संसारः मोहजन्मा, अवस्थारूपेण दृश्यते; यथा नर्तक्याः अभिनयः, तथा संसारनटी स्वनृत्यं आरभते। सा मायां निर्माति, गन्धर्वनगरवत्, विपर्यासान् स्थापयति; सूक्ष्मविलासैः रम्यैः, महाक्रियां लीलया शोभयन्ती। सा पुनः पुनर् विद्युच्चलितप्रभां विस्तारयति; हे ब्रह्मन्, संसारमोहिनी नृत्यवद् प्रकाशते। गताः ते दिवसाः, सा सम्पदः, तानि कर्माणि अपि; सर्वं स्मृतिगोचरं जातम्, वयं च अपि क्षणेन प्रयान्ति। प्रतिदिनं पतनं, प्रतिदिनं उत्थानम्; अपि च, अस्य भग्नरूपस्य संसारस्य न अन्तः अस्ति। मानवाः पशवः भवन्ति, पशवः मानवत्वं प्राप्नुवन्ति; देवाः अपि दिव्यत्वं ह्रासयन्ति—किं तत्र स्थिरं, हे प्रभो? सूर्यः दिनरात्र्यौ किरणैः पुनः पुनः विन्यस्य, शीघ्रं कालं व्याप्य, नाशसीमां पश्यति। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्रः, सर्वे च भूतगणाः केवलं विनाशं प्रयजन्ति, यथा जलानि वडवानलस्याभिमुखानि। व्योम, पृथिवी, वायुः, आकाशः, पर्वताः, नद्यः, दिशः—सर्वं विनाशाग्नये शुष्ककाष्ठवत्। धनं, बान्धवाः, सेवकाः, मित्राणि, वस्तूनि—सर्वमपि तस्य निरसिकं भवति, यो विनाशभीतः। एते संसारावस्थाः केवलं स्मृत्यवस्थायामेव पण्डितानां रोचन्ते, यावत् नाशराक्षसः आगच्छति।