रामः राघवः यदा तद् अविरतं क्षीणं च भवति तदा त्वं यथार्थं अविभक्तं च ज्ञास्यसि—कुतः तद् आगतम्, किम् आसीत्, कथम् नष्टम् इति। वस्तुतः तद् नास्ति एव; परिक्षणं विना तद् केवलं दृश्यते। असत्यस्य भ्रान्तेः रूपं कः जानाति, कुतः वा तद् आगच्छति? एषा भ्रान्तिः केवलं दुःखाय उत्पन्ना, वर्धिता च रूपं धारयति; ताम् बलात् नाशयित्वा तदा त्वं तत्त्वतः अवगमिष्यसि। त्रैलोक्ये वीराः बुद्धिमन्तः अपि यदि अज्ञानेन शिथिलाः भवन्ति तर्हि तेषां वीर्यं बुद्धिः च नास्ति। अतः, अस्मिन् व्याधिशालायाम्, जन्मदुःखेन पुनः न बाध्येथाः इति यत्नं कुरु। अज्ञानं सर्वदुःखसखा, अज्ञानवृक्षस्य पुष्पं, आपत्तिकरवाण्याः माता—तत् समूलं निष्कुर्याः। एषा विकृतदृष्टिः भीषणं विषं दुःसहं दुःखं आपत्तिं च जनयति, हृदयं गाढतमः भ्रान्त्या पूरयति; तां बलात् निष्किप्य सत्त्वं भवसागरस्य पारं गच्छ। शृणु राघव, अज्ञानरोगस्य औषधं यत् विस्तीर्णं दुष्प्रतिकारं च, यत् केवलं मिथ्या-क्रोधयुक्तमनसः विवेकेन नश्यति। राम, मनसः शक्त्याः परीक्षणाय सत्त्वस्वभावं वर्णयितुं प्रस्थितोऽस्मि, तद् शृणु। यत् अमृतं ब्रह्म, सर्वव्यापि, निर्लेपं, चैतन्यप्रतिबिम्बं, अनन्तं, अनादि, विमूढरहितं—तत् अस्ति। तस्य चैतन्यरूपस्य स्पन्दनं कस्यचित् देशात् उद्गच्छति, यथा चन्द्रसागरस्य कम्पनं तर्जनं जनयति। यथा सागरस्य जलं कम्पनात् दृढं इव दृश्यते, तथा सर्वशक्ति एकत्र समागम्य स्पन्दनशक्ति भवति। यथा वायुः आकाशे स्वबलात् गच्छति, तथा आत्मा स्वशक्त्या स्वयमेव सक्रियः भवति। यथा दीपः स्वतेजसा उत्थाय प्रकाशते, तथा आत्मा स्वस्वरूपे दीप्तिमान् भवति। यथा सागरे जलं कदाचित् दीप्तिमत् भवति, कदाचित् चलति, तथा सर्वशक्तिसंघाते स्पन्दनं स्वलीलया दृश्यते। यथा सुवर्णसागरः प्रकाशमण्डलैः स्फुरति, तथा चैतन्यसागरः आत्मनि शुद्धस्पन्दनैः दीप्तिमान् भवति। यथा मुक्तिः आकाशे नेत्रेण गम्यते, तथा ब्रह्मशक्तेः उज्ज्वलरूपं चैतन्यात् उद्गच्छति। चैतन्यशक्ति अल्पं कम्पिता महाचैतन्यसागरे शुद्धं प्रकाशते, यथा सागरः तरङ्गं उत्पादयति। सा आत्मनः न पृथक् तिष्ठति, परन्तु घनदीप्तौ प्रकाशस्य दीप्तिः इव पृथक् इव दृश्यते। क्षणमात्रं सा देवी सर्वशक्तिरूपा स्वशक्तिं स्वयमेव संगृह्य, यथा चन्द्रः शीतलतां संगृह्यति। एषा चैतन्यशक्तिः, यत् प्रकाशनं, परमात्मनः उद्भूता, देशकालकर्मशक्तिं सहचर्यं संगृह्यति। स्वरूपं न ज्ञायन्ति, अनन्तं व्याप्य, सीमितं रूपं कल्पयन्ति, यद्यपि तत्त्वं न विविक्तम्। यदा सा परमप्रियः रूपं कल्पयति, तदा नाम, संख्या, इत्यादि तस्याः अनुसरन्ति। चैतन्यं अस्मिन् अवस्थायाम् जीवात् पृथक् तिष्ठति; परन्तु अनन्तं सन् शीघ्रं जीवं प्रविशति, यथा महासागरस्य तरङ्गः। यथा कङ्कणः कुण्डलः च सुवर्णात् न पृथक्, तथा चैतन्यकल्पितं रूपं आत्मनः अंशः एव। यथा दीपः स्वतेजसा अन्यदीपं प्रज्वालयति, तथा चैतन्यकल्पितं रूपं देशकालमात्रभेदात् भिन्नं भवति। तदा चैतन्यं देशकालवृत्तिशक्त्या प्रवृत्तं संकल्पानुगतं गणनास्थितिं प्राप्नोति। हे महाबाहो, चैतन्यरूपं संकल्पितं, देशकालकर्मस्थितं, 'क्षेत्रज्ञः' इति कथ्यते। 'क्षेत्रम्' देहः इति, तं अद्वितीयं बाह्याभ्यन्तरं ज्ञात्वा 'क्षेत्रज्ञः' इति उच्यते। सः अपि कामान् कल्पयित्वा पुनः अहंभावस्थितिं प्राप्नोति; अहंभावः निश्चितः कालेन युक्तबुद्धिः इति कथ्यते। बुद्धिः संकल्परूपा चिन्तनस्य आधारः भवति; मनः तु विविधकल्पनाघनं शनैः इन्द्रियस्वरूपं प्राप्नोति। बुद्धिमन्तः देहं हस्तपादादिसंयुक्तं इन्द्रियैः च जानन्ति; एषः देहः लोके जन्मति, मृत्युः प्राप्नोति, जीवति अपि। एवं जीवः संकल्पः एव, संस्कारसूत्रेण बद्धः, दुःखजालेन पीडितः शनैः मनः अवस्थां प्राप्नोति। यथा फलं पक्वत्वात् कालान्तरं अन्यां अवस्थां प्राप्नोति, तथा जीवः अशुद्ध्याः कारणात् कर्मणा न, किं तु अवस्थया, रूपपरिवर्तनं प्राप्नोति। जीवः अहंभावस्थितिं प्राप्नोति, अहं बुद्धिः भवति; बुद्धिः संकल्पजालेन आवृता मनः अवस्थां प्राप्नोति। मनः संकल्पमयं, रूपग्रहणाय प्रवृत्तं, विरोधैः निश्चितं, अन्यैः आरोपितं प्रभावितं च। कामाद्यः शक्तयः, यथा वृषभानुगता गाः वा सागरानुगता नद्यः, मदमत्तं मनः दोषाय अनुगच्छन्ति। एवं मनः शक्तिसंयुक्तं घनं अहंभावमयं स्वेच्छया बद्धं भवति, यथा कौशकः स्वसूत्रेण। सततं स्वकल्पनानुगतं देहे बन्धनं कुर्यात्; तदा दुःखेन पीडितं 'धिक्, अहं बद्धः' इति विलपति। 'अहं बद्धः' इति चिन्तयन् शनैः तत्त्वज्ञानसारं त्यजति, अन्तः अज्ञानं जनयति, यः संसारवनं विचरन् राक्षसः भवति।