शृणु, राम, यदिदं जगत् स्थावरजङ्गमरूपेण यद्विज्ञानं दृश्यते, तृतीयं तद्विकल्पनारूपं ज्ञानं, कल्पनाग्रन्थिरिव सर्वभूतानां जाले पतङ्गानिव बध्नाति। यः पुनः वैराग्ययुक्तचित्तः अस्य जगतोऽनिश्चितत्वं, सत्-असत्त्वं, स्वप्नमायासदृशं पश्यति, स दुःखसमुद्रे न निमज्जति। यस्य च आत्मविमर्शः नानारूपकल्पनासु जायते, सत्यानृतयोः स्वरूपे भ्रमः स्यात्, तस्य केवलं अज्ञानमेवास्ति। यथा शुद्धे वारिणि रजः न तिष्ठति, एवं परमात्मनि, महात्मनि, कदाचिदपि विकारादिदोषाः न सन्ति। एषा या कल्पना, शब्दार्थरूपेण जगद् वर्णयन्ती, केवलं व्यवहारार्थं जायते, आत्मनः न पृथगस्ति। व्यवहाराभावे शास्त्रदृष्टयः न स्थिरतां यान्ति, यथा तन्तवः वस्त्राभावे न संयुज्यन्ते। अत्राज्ञानमार्गे भ्रमन् आत्मा न दृश्यते, केवलं आत्मविज्ञानात् एव स लभ्यते, तच्च शास्त्रार्थात् प्राप्तव्यम्। राम, अज्ञाननद्याः पारं न प्राप्नोति आत्मलाभं विना; स एव च नित्यः, अविकार्यः, अपरिवर्त्यः पदः। एषा या मोहकारिण्यज्ञानमयी, कुतश्चित् समुत्थिता, साक्षात् तिष्ठति, स्वस्वरूपं छादयन्ती। हे राम, न त्वं चिन्तय कुतः एषा समुत्थिता, किं तु पृच्छ—कथं एषा नाश्येत? एषा चेद् उपशमं गच्छति, हे राघव, तदा त्वं पूर्णतया, अविभक्तया, ज्ञास्यसि—कुतः एषा, का वा, कथं वा नष्टा। वस्तुतः नास्त्येव; अन्वेषणाभावे एव दृश्यते। असत्यस्य मोहस्य रूपं कः जानाति, कुतः वा? एषा केवलं दुःखहेतुत्वाय रूपं गृह्णाति, वर्धते च; बलात् नाशयित्वा, तदा त्वं तत्त्वतः ज्ञास्यसि। त्रिषु लोकेषु वीराः, बुद्धिमन्तः अपि, अज्ञानवशात् अशक्ताः भवन्ति चेत्, तर्हि तेषां वीर्यं बुद्धिर्वा नास्ति। अतः अस्मिन् रोगालये, अज्ञानरोगे, सर्वयत्नं कुरु, यथा पुनः जन्मदुःखं त्वां न बाधेत। अज्ञानं सर्वदुःखनामैकमित्रं, अविद्यावृक्षस्य पुष्पं, विपत्तिकरवृन्दस्य मातरं, समूलं नाशय। एषा या विकृतदृष्टिः, या भयं, विषम्, असह्यदुःखम्, आपदं च जनयति, मोहान्धकारेण हृदयं पूरयति, तां दृढं निष्कास्य, भवसागरस्य पारं गच्छ। शृणु राघव, अज्ञानरोगस्य औषधं, यद् व्याप्य स्थितं, दुष्टोपचार्यं, मिथ्याविक्षिप्तचित्तदर्शनमात्रेण विनश्यति। राम, शृणु, या सत्त्वप्रधानप्रकृतिः, या मनसः शक्तिं विवेक्तुं वक्ष्यामि। यद् अमृतं ब्रह्म, सर्वव्यापि, निर्गुणं, चिदाभासरूपं, अनन्तं, अनादिं, विमोहशून्यं, तदेवास्ति। तस्य चैतन्यरूपस्य कम्पनं कस्यचित् देशात् उदेति, यथा चन्द्रस्य समुद्रे प्लवमानता। यथा समुद्रे सलिलं कम्पनात् दृढतरं दृश्यते, तथा सर्वशक्तिः एकत्र संहत्य कम्पनशक्तिरूपा भवति। यथा वायुः स्वबलात् आकाशे सञ्चरति, तथैव आत्मा स्वशक्त्या स्वयमेव प्रवर्तते। यथा दीपः स्वदीप्त्या उत्थाय प्रकाशते, तथैव आत्मा स्वस्वरूपेण प्रकाशते। यथा समुद्रे कदाचित् जलं दीप्तिं ददाति, कदाचित् सञ्चलति, तथैव सर्वशक्तिसङ्घाते कम्पनं स्वलीलया दृश्यते। यथा सुवर्णलवणस्य सागरः दीप्तिमण्डलैः स्फुरति, एवं चैतन्यसागरः शुद्धकम्पनैः आत्मनि स्फुरति। यथा मुक्ताफलस्य गमनं नभसि दृश्यम्, तथा ब्रह्मशक्तेः तेजस्वि रूपं चैतन्यात् उदेति। सा चैतन्यशक्ति, स्वल्पप्रेरिता, चैतन्यसागरे शुद्धया प्रकाशते, यथा तरङ्गः सागरे। सा आत्मनः न पृथक्, अपि तु पृथगिव दृश्यते, यथा दीप्तेः अन्तर्भागे प्रकाशस्य घनत्वम्। क्षणमात्रं सा देवी, सर्वशक्तिरूपा, स्वशक्तिं स्वयमेव संहरति, यथा चन्द्रः शीतलतां संहरति। एषा चैतन्यशक्तिः, या प्रकाशरूपा, परमात्मनः उद्भूता, देशकालकर्मशक्तीन् स्वसखीन् आकर्षति। सा स्वस्वरूपं न जानाति, अनन्तं व्याप्य, स्वं रूपं सीमितमिव कल्पयति, यद्यपि तत्त्वतो न विशेषः। यदा सा परमा प्रियतमा रूपं कल्पयति, तदा नामसंख्याद्यभिमानाः अनुगच्छन्ति। चैतन्यं तस्मिन्नेव अवस्थायाम्, देहिनः पृथक् तिष्ठति, तथापि अनन्तत्वात् शीघ्रं तत्र प्रविशति, यथा महोदधितः तरङ्गः। यथा कङ्कणकटकयोः भेदः सुवर्णात् न पृथक्, तथा चैतन्यकल्पितं रूपं आत्मनः अंशमात्रम्। यथा दीपः स्वदीप्त्या अन्यदीपान् प्रज्वालयति, तथा चैतन्यकल्पितं रूपं देशकालपरिमाणभेदात् भिन्नमिव दृश्यते। ततः चैतन्यं देशकालगतिक्रियारूपशक्त्या प्रेरितं, चिन्तनानुगतं, गणनास्थां प्राप्नोति। हे महाबाहो, या चैतन्यरूपा, विकल्पनया कल्पिता, देशकालकर्मसु स्थितिः, सा 'क्षेत्रज्ञः' इति कथ्यते। 'क्षेत्र' इति शरीरं, स च तद् अविभक्तया बहिरन्तरं च वेत्ति; तस्मात् 'क्षेत्रज्ञः' इति उच्यते। स च, इच्छाः कल्पयन्, पुनरहंभावं गृह्णाति; अहंकारः च, निश्चितः सन्, कालसम्बद्धबुद्धिरिति कथ्यते।