शृणु, राम, मनसः गूढमयं चरित्रम्। यथा शस्त्रं शस्त्रेण निवार्यते, मलः मलेन अपगम्यते, विषं विषेण शम्यते, रिपुः रिपुणा हन्यते—एवं हि अयं संसारः परस्परविरोधेन एव निवार्यते। एषा च मायैव, या स्वनाशेन एव हर्षं जनयति; सा स्वरूपं न प्रकाशयति, यतः निरीक्षितमात्रेणैव सा लीयते। सा विवेकं सम्पूर्णतया आच्छाद्य लोकान् सृजति, किन्तु सा किञ्चिदपि न ज्ञायते—एषा महती विस्मयकारिणी माया। अदृश्यत्वे अपि सा चलति, निरीक्षिते तु नश्यति; एषा मायैव, या कदापि न ज्ञायते, नृत्यन्तीव दृश्यते। अहो, कियद् अद्भुतं एतत्—या माया संसारबन्धनाय कारणं, सा सर्वथा असत्यत्वे अपि सति, सत्यवद् दृश्यते, तथा च पण्डितान् अपि बाधते। या अनवच्छिन्नं वस्तुं भेदितवत् प्रकाशयति, तां यो जानाति, स एव परः पुरुषः। यदा दृढनिश्चयेन ‘एषा वस्तुतः नास्ति’ इति चिन्त्य, ज्ञानेन तत्त्वं प्राप्य, तदा एषा मायायाः सारः अवगन्तव्यः। तावत् तु, हे राम, मदीयवचनेन प्रेरितः, तव निश्चयः अचलः स्यात्—‘अज्ञानं नास्ति’ इति। यद् यत् इदं महत् मानसिकप्रतिबिम्बरूपेण दृश्यते, तस्य असत्यत्वे अन्तःश्रद्धया स्थितः पुरुषः मोक्षं प्राप्नोति। यद् यत् मनसा एव प्रकटितं दृश्यते, तस्य सत्यत्वे ब्रह्मत्वे च अन्तःश्रद्धया स्थितः अपि मोक्षं प्राप्नोति। तृतीयं तु यत् कल्पनारूढं, चलञ्च स्थिरञ्च, तदेव सर्वजन्तूनां जालेन बद्धत्वात् संसारस्य बन्धनं। यः तु विरक्तचित्तेन इमं जगत् अनिश्चितं, सत्यासत्यरूपं, स्वप्नमायया सदृशं पश्यति, स दुःखसागरं न निमज्जति। यस्य आत्मबुद्धयः विविधकल्पनारूपेषु जायन्ते, सत्यासत्ययोः भेदः न दृश्यते, तत्र केवलं अज्ञानमेव वर्तते। परमात्मनि तु विकाराद्याः दोषाः न सन्ति, यथा शुद्धे जले रजः न तिष्ठति। या कल्पना शब्दार्थरूपेण जगत् वर्णयति, सा व्यवहारार्थं उत्पद्यते, आत्मनः पृथग् नास्ति। व्यवहाराभावे तु शास्त्रदृष्टयः स्थिरतां न प्राप्नुवन्ति, यथा तन्तवः वस्त्ररहिताः न बध्नन्ति। अज्ञानमार्गे विचरता आत्मा न दृश्यते; केवलं आत्मज्ञानात् सः लभ्यते, तत् च शास्त्रार्थात् एव सिध्यति। अज्ञाननद्याः पारं, हे राम, आत्मलाभात् ऋते न प्राप्यते; तदेव नित्यं, अचलम् अवस्थां ददाति। अयं मोहकारिण्यः अज्ञानस्य कुतश्चित् उद्भवः, सः स्वस्वरूपं आच्छाद्य, दृढतया स्थितः। तस्मात्, हे राम, अयं कुतः उत्पन्नः इति चिन्ता न कुर्याः; किं तु, कथं एतत् नाशयितव्यम् इति विचारः तव भवतु। यदा अयं अस्तं गतः, हे राघव, तदा त्वं सम्यक्, अविभक्तया, ज्ञास्यसि—कुतः अयं आगतः, किम् आसीत्, कथं च नष्टः। वस्तुतः, अयं किञ्चिदपि नास्ति; अन्वेषणरहिते एव दृश्यते। असत्यस्य मोहस्य रूपं कः जानाति, कुतश्च? अयं दुःखायैव रूपमालम्भ्य वर्धितः; तं दृढतया विनाश्य, तदा तत्त्वतः ज्ञास्यसि। त्रिषु लोकेषु वीराः पण्डिताश्च अपि, अज्ञानवशेन यदि सर्वथा अशक्ताः, तर्हि तेषां वीर्यं वा पाण्डित्यं वा नास्ति। अतः, अस्मिन् रोगालये, यत्नः करणीयः, यथा अयं रोगः पुनः जन्मदुःखं न ददाति। अज्ञानं सर्वदुःखानां एकसखि, अविद्यावृक्षस्य पुष्पं, आपदां जननी—तद् समूलं निष्कासय। या विकृतदृष्टिः भयविषदुःखविपत्तिप्रदा, मूढतामसहृदयं संवर्धयन्ती, तां दृढतया परित्यज्य, भवसागरस्य पारं प्राप्नुहि। शृणु, राघव, अज्ञानरोगस्य औषधं, या विस्तीर्णा, दुष्टोपचार्या, केवलं मिथ्याक्रुद्धचित्तदर्शनात् नश्यति। शृणु, राम, तस्य मनःशक्तेः परीक्षणार्थं, या सात्त्विकी प्रवृत्तिः, तस्यां वर्ण्येऽहं। यत् अमृतं ब्रह्म, सर्वव्यापि, निर्गतमलम्, चैतन्यप्रतिबिम्बरूपं, अनन्तं, अनादि, विमोहशून्यं—तदेव वस्तुतः अस्ति। तस्य चैतन्यरूपस्य स्पन्दनं कस्यचित् देशात् उदेति, यथा चन्द्रस्य उदधिं प्रेरयति। यथा उदधिजलं कम्पनात् घनरूपं इव दृश्यते, एवं सर्वशक्तिः एकत्र संयता स्पन्दनशक्तिः भवति। यथा वायुः आकाशे स्वशक्त्या चलति, एवं आत्मा अपि स्वशक्त्या स्वयमेव प्रवर्तते। यथा दीपः स्वदीप्त्या उत्तिष्ठति, तथा आत्मा स्वस्वरूपेण प्रकाशते। यथा उदधौ जलं कदाचित् दीप्तिमत् कदाचित् चलति, एवं सर्वशक्तिसमूहे स्वलीलया स्पन्दनं दृश्यते। यथा कनकसागरः मण्डलैः दीप्तिमान्, तथा आत्मनः चैतन्यसागरः निर्मलस्पन्दनैः स्फुरति। यथा मुक्ताफलस्य गमनं नभसि नेत्रेण दृश्यते, तथा ब्रह्मशक्तेः तेजः चैतन्यात् उदेति। सा चैतन्यशक्तिः, अल्पं स्पृष्टा, महाचैतन्यसागरे निर्मला दीप्तिमती, यथा तरङ्गः सागर एव जायते। सा आत्मनः पृथग् नास्ति, किन्तु पृथग् इव दृश्यते, यथा प्रकाशस्य तेजः प्रकाशगर्भे सघनं दृश्यते। क्षणमात्रं सा देवी सर्वशक्तिरूपा स्वशक्तिम् एव संहृत्य स्फुरति, यथा शशाङ्कः स्वशीतलतां संहृत्य प्रकाशते। एवं, हे राम, अयं मायायाः अज्ञानस्य च रहस्यं, चैतन्यस्य च स्पन्दनम्, आत्मनः स्वरूपं च, एकस्मिन्नेव प्रवाहे प्रतिपादितम्।