यत् तस्मात् उत्पद्यते, तत् एव तस्मात् स्वयमेव जायते, यथा अग्नेर् अग्निः निष्पद्यते; उत्पाद्य-कर्ता इति ये भेदाः कल्प्यन्ते, ते केवलं कल्पनारूपाः। ‘इदं तस्मात् उत्पन्नम्’ इति या बुद्धिः लोकस्य स्थितिम् आवहति, सा केवलं क्रियाशक्तेः प्रभावात् जायते; वस्तुतः उत्पाद्यम् अपि कर्ता एव। ‘इदं अन्यत्, तत् अन्यत्’ इति शब्दार्थयोः भ्रमः केवलं वाक्ये अस्ति; वस्तुतः न कोऽपि भेदः, यतो देवः अविभक्तः अस्ति। तस्य एव मनसः शक्त्या अहंभावः उत्पद्यते; तत्र दृढनिश्चयेन अभिलषितं वस्तु सिध्यति। यथा एका ज्वाला अन्यत् ज्वालाम् उत्पत्तिम् इति वक्तुं प्रयुज्यते, तत्र केवलं भाषाविशेषः अस्ति, न तु वस्तुतत्त्वम्। उत्पाद्य-कर्ता इत्यादयोः वचनानां परमार्थे न प्रवृत्तिः; एकस्य अनन्तस्य च तत्त्वस्य किम्, कथं, वा कः उत्पादः स्यात्? एषा वाक्यस्य प्रकृतिः—वचनं केवलं वचनमेव, यदा संख्या-विरोधादिभेदेषु प्रवर्तते तदा एव तस्य युक्तिः। यथा सिन्धोः तटिनी-जालम् इव, तथा परमे ब्रह्मणि यानि रूपाणि शब्दार्थरूपेण दृश्यन्ते, तानि मुनयः केवलं ब्रह्मैव इति जानन्ति। ब्रह्म चैतन्यम्, ब्रह्म मनः, ब्रह्म विज्ञानम्, ब्रह्म एव चोच्यते अभावः, ब्रह्म एव विषयः, शब्दः, दिशा, च पंचमहाभूतानि। ‘एष एकः, सः अन्यः, एष अंशः’ इति आत्मनः परस्य च भेदः केवलं भ्रान्त्या कल्पितः; किम् सत्यम् अस्ति तेषु वचनेषु? अग्निज्वालायाः उद्भवात् ‘एषा पृथक् ज्वाला’ इति या कल्पना, सा चञ्चलस्य मनसः विकारः; वस्तुतः तत्र भेदः नास्ति। भेदस्याभिधानम् अपि असत्यं, किन्तु मोहदोषेण भ्रान्त्या तद् सत्यम् इव प्रतितिष्ठति, यथा द्विचन्द्रदर्शनम्। यत् ब्रह्म सर्वं, यत् सर्वत्र, यत् अनन्तम्, तस्मात् अन्यत् किमपि न जायते; यद् अस्ति, तत् एव तद्। ब्रह्मणः सतत्त्वं विना किञ्चिद् अपि न संभवति; सर्वम् इदं ब्रह्मैव, एष एव परमार्थः। अतः हे धीमन्, एषा ते निश्चितिः भविष्यति; इह अहम् उपसंहरामि तत्त्वस्य सारं संक्षेपेण। अत्र केवलं अविद्याद्यवस्थाः सन्ति, अन्याः न; सर्वं त्वं सम्यग् ज्ञास्यसि यदा अविद्या नश्यति। असत्ये नष्टे सत्यम् यथार्थरूपेण प्रकाशते, यथा रात्रेः अन्धकारे नष्टे जगत् यथावत् दृश्यते। हे राम, यत् इदं विपुलं भ्रान्त्या प्रतितिष्ठति, तव चित्ते प्रशान्ते निर्मलदृष्टिः उदेति चेत्, तदा अचला सत्यबुद्ध्या तत्त्वतः पश्यसि—अत्र न संशयः। तव इमे अद्भुताः गम्भीराः च शब्दाः, शीतल-निर्मल-प्रभया दध्मानाः, क्षीरसागरस्य अपि जलवत् मां सर्वतः आवृत्य तिष्ठन्ति। किञ्चित् क्षणं तमसि पतामि, किञ्चित् क्षणं प्रकाशे आगच्छामि—यथा वर्षाकाले मेघैः दिवा तमसा आच्छाद्यते। अनन्ते, अप्रमेय, सर्वव्यापि, तेजस्विनि, नित्यम् अव्यये तत्त्वे कथं परिसंख्या उत्पन्ना? मम वचनानि वस्तुनः यथार्थार्थम् एव प्रकटयन्ति; न तु तानि शक्तिहीनानि, विकृतानि, वा विरुद्धानि। यदा ज्ञानदृष्टिः शुद्धा भवति, जागृति च स्थिरा, तदा त्वं मम एतद् दृष्टिकोणं स्वशान्तौ सम्यक् ज्ञास्यसि—इति पर्याप्तम्। वाक्य-शब्द-अर्थसंघटनम् अपि क्षणमात्रं तव भ्रान्तिः, शिक्षार्थं, शास्त्रार्थस्य बोधाय कल्पितम्। यदा त्वं तद् सत्यं विशुद्धं च तत्त्वं जानासि, तदा शब्दस्य च अर्थस्य च भेदं, उक्तस्य च तदर्थस्य च विवेकं सम्यक् अवगमिष्यसि। या वाक्चातुरी, या भेदकलना, सा केवलं शिक्ष्याणां कृते कल्पिता; न तु विदुषां, केवलं अज्ञेः एव सा अस्ति। सर्वा गणना, स्पृहाः, प्रयासः च आत्मनि पूर्णतः नास्ति; ब्रह्म निरपेक्षं, द्वैत-रहितं च—एष एव तत्त्वे जगत् स्थितम्। एतत् पुनः पुनः, नानाविधैः पदैः, विस्तरेण चोक्तव्यम्, हे निष्पाप, यदा अन्तिमोपदेशस्य कालः आगच्छति। वाक्चातुर्यं विना, एषा अतुल्या अज्ञानरात्रिः न शक्यते भेदयितुम्; अन्यस्य बोधाय प्रयत्नः विना, तद् न संभवति। हे राम, परमा एव सा अज्ञानरूपा प्रवृत्तिः या आत्मनाशस्य कामनां जनयति; तया एव ज्ञानम् उपलभ्यते, यत् सर्वदोषनाशनम्। शस्त्रेण शस्त्रं, मलिना मलिना, विषेण विषं, शत्रुणा शत्रुः इव निवार्यते। एवं एषा भूता माया—स्वनाशेन एव हर्षं जनयति; सा वस्तुतः न ज्ञायते, यतः निरीक्ष्यते चेत्, तत्क्षणात् नश्यति। सा विवेकं सम्पूर्णतः आच्छाद्य, लोकान् सृजति; किन्तु सा न कदापि ज्ञायते—एतद् महद् आश्चर्यम्। अदृष्टा सा चलति; दृष्टा चेत्, तदा नश्यति; एषा माया स्वस्वरूपे न कदापि ज्ञायते, केवलं नृत्यति। एषा माया, यद्यपि असत्या, तत्त्वतः सतीव दृश्यते, विदुषः अपि बाधते—इयं संसारबन्धनाय अद्भुता। अविभक्ते तत्त्वे भेदकल्पनां संप्रक्षिप्य, यः एतां मायां जानाति, सः पुरुषोत्तमः। दृढनिश्चयेन ‘एषा नास्ति’ इति चिन्तयन्, ज्ञानवान् भूत्वा, यत् ज्ञेयम्, तद् प्राप्त्वा, एषा मायायाः सारं विज्ञास्यसि। यावत् त्वं न जागरिष्यसि, तावत् मम वचनेन प्रेरितः तव निश्चयः दृढः स्यात्—‘अविद्या नास्ति’ इति। यद् इदं महद् मनोविलासरूपं दृश्यते, यः अन्तरतः असत्यम् इति निश्चितः, सः मोक्षं प्राप्नोति। यद् इदं मनसा एव प्रकाशते, यः अन्तरतः तत् सत्यम्, ब्रह्मैव इति निश्चितः, सः अपि मोक्षं प्राप्नोति। इति।