अत्र हि भूतसङ्घेषु केचन कुलान्यविद्यायाम् अतिविमूढानि तिष्ठन्ति, केचन ज्ञानोदये स्थितानि, केचन तु मध्ये एव भ्रमन्ति। पृथिव्यां सर्वेषां भूतजातानां मध्ये ये मानवकुला जागरयन्ति, ते शिक्षायोग्याः स्युः। तेषां दुःखपूर्णाः बहवो व्याधयः सन्ति, द्वेषभयपीडितत्वात्; तेषु रजःसत्त्वस्वभावं यदेकं दुःखरूपं तदहं ते वक्ष्यामि। यदमृतं ब्रह्म, सर्वगतं, निर्विकारं, चैतन्यरूपं, अनन्ताख्यं, अनादिं, विमोहशून्यं च—तस्य शमस्वरूपस्यांशः, गतिरेव सन्निधानेन, घनत्वमाप्नोति, सुमुखि, यथा सागरे चलनात् जलवर्तुलः जायते। अनन्तात्मनः कस्य वा कश्चिदंशो वक्तुं शक्यः? तत्र वा विकारः, अंशक्रमः वा कथं स्यात्? एवं हि—"एतदस्मात् जातम्, इदं तस्मात्" इति यदुच्यते, तद्व्यवहारार्थं शास्त्रनिबन्धनार्थं च केवलं, न तु परमार्थतः, हे राम। विकारः, संहतिः, क्रमः, इत्यादयः कल्प्यन्ते, परं तु परमेश्वरे ते न सन्ति। तस्मात् तस्माद् अन्यत् सर्वं केवलं कल्पनैव; नास्ति, न भविष्यति च। ‘क्रम’शब्दस्यार्थः केवलं व्यवहाराय कल्प्यते। यदिदं संकल्प्यते, यद्वस्तु, यच्छब्दः, यद्गुणसमूहः, तत् सर्वं तस्मादेवोत्थितं, तेन व्याप्यते, तदेव स्यात्। यथा वह्नेरग्निः सैवोत्पद्यते, तथैव तस्मात् यदुत्पन्नं, तदेव; उत्पाद्यकर्ता इत्येतद्भेदकल्पनमेव। "एतदस्मात् उत्पन्नम्" इति यद्भावनं, यं जगद्व्यवहारं पालयति, सा क्रियाशक्तेः प्रबलत्वात्; वस्तुतस्तु उत्पाद्यं कर्तैव। शब्दार्थभेदविकल्पनं—"एतदन्यत्, तदन्यत्"—वाक्ये एव विद्यते, न तु वस्तुतः; यतः देवोऽखण्डः। तस्यैव चित्तशक्त्या अहंभावः उत्पद्यते; तद्भावनायां दृढत्वेन इच्छितं वस्तु लभ्यते। यथा वह्नेः एकस्य ज्वालायाः द्वितीयोत्पत्तिरुपमा केवलं विशेषवाक्यं, न तु वस्तुतः सत्यम्। एवं ‘उत्पाद्य’—‘कर्ता’ इत्यादयः शब्दा न परमात्मनि प्रवर्तन्ते; एकस्य अनन्तस्य च कथं, केन प्रकारेण वा उत्पत्तिः स्यादिति? वाक्यस्यैव स्वभावः—संख्या, विरोधादिविषये एव तदुपयुक्तिः। यथा सागरे तरङ्गजालं दृश्यते, तथैव परमेश्वरे यत् शब्दार्थरूपं दृश्यते, तद्ब्राह्मणमेव विद्वांसः जानन्ति। ब्रह्मैव चैतन्यं, ब्रह्मैव मनः, ब्रह्मैव विज्ञानं, ब्रह्मैव अभावाख्यं, ब्रह्मैव विषयः, शब्दः, दिशा, पंचभूतानि च। "एतदेकं, तदन्यत्, एष भागः" इति आत्मपरभेदविकल्पना केवलं भ्रमात् कल्प्यते, न तु वस्तुतः; तत्र कः सत्यमर्थः? वह्नेर्ज्वालायाः उत्पत्तौ पृथग्भावकल्पना चित्तचञ्चल्यान्मनसः कल्पना, न तु वस्तुतः। भेदकल्पनैव न सत्यम्, परन्तु मोहदोषात् सा सत्यमिव दृश्यते, यथा द्विचन्द्रदर्शनदोषः। ब्रह्मणः, यदेकं, सर्वत्र व्याप्यं, अनन्तं, तस्मात् अन्यत् किञ्चिदपि नोत्पद्यते; यदस्ति, तदेव स्यात्। ब्रह्मणः सत्यान्तरेण किञ्चिदपि नास्ति; सर्वमिदं ब्रह्मैव—एष परमार्थः। एवं, हे बुध, एषा तव निश्चितिः स्यात्; अत्र संक्षेपेण तत्त्वसारं वक्ष्यामि। अत्र केवलं अविद्यारम्भकाः अवस्थाः सन्ति, अन्यः क्रमः न; एतत्सर्वं त्वं सम्यग्विज्ञास्यसि, यदा अविद्या नश्यति। असत्ये विलीनं सति, सत्यम् यथारूपं प्रकाशते; यथा रात्र्यन्धकारे नष्टे जगत् स्वाभाविकरूपेण दृश्यते। एतदखिलं, हे राम, यन्मिथ्यादर्शनेन व्याप्यते, मनःशमोपशमात्, शुद्धदृष्टेः उदयेन, निःसंशयं तव निश्चलसत्यबुद्ध्या यथारूपं दृश्यते। तव हि अध्भुतानि गम्भीराणि वचनानि, क्षीराब्धिसलिलवत् शीतलशुद्धप्रभया सर्वतः मां आवृत्य तिष्ठन्ति। क्षणमन्धकारमुपगच्छामि, क्षणं प्रकाशमुपैमि—यथा वर्षार्तवे शीतलमेघैः दिनस्य तेजो मन्दीकृतम्। अनन्ते, अमिते, सर्वव्यापके, तेजस्विनि, नित्यपूर्णे च तत्त्वे, कथं परिसंख्या जाताऽस्ति? मदीयानि सर्ववचनानि वस्तुनः स्वरूपमेव प्रकाशयन्ति, न तु निर्बलानि, न विकृतानि, न विरुद्धानि च। यदा ज्ञानदृष्टिः स्वच्छा भवति, बोधोऽपि सम्यगुदेति, तदा त्वं स्वशान्तौ मदीयं दृष्टिकोणं सम्यग्विज्ञास्यसि—इति पर्याप्तम्। शब्दार्थवाक्यसमूहः किञ्चित्कालं तव मोहमात्रं, शिक्षार्थं, शास्त्रार्थबोधाय च कल्पितः। यदा तत्त्वमशेषं विशुद्धं ज्ञास्यसि, तदा तत्त्वतः शब्दार्थयोः, उक्त्यर्थयोश्च, भेदं विज्ञास्यसि। एषा शब्दविलासलीला, या विभागं करोति, शिक्षार्थं कल्पिता; सा न तु सत्यम्, केवलं अज्ञानिनां, न पण्डितानाम्। सर्वा गणना, इच्छा, प्रयत्नः च आत्मनि नास्ति; ब्रह्म निःस्पृहं, द्वैतशून्यं—एष एव यत्र जगत् तिष्ठति सः परमार्थः। एषा पुनः पुनः, नानाप्रकारैः, विस्तीर्णया च वाचसा वक्तव्या, हे निष्पाप, यदा शेषोपदेशकालः आगतः। वचनानां वैचित्र्यं विना, अयं अतुलः अज्ञानतमो न शक्यते भेदितुं; अन्यस्य बोधाय प्रयत्नः विना न सम्भवति। एवम्, हे राम, परमाविद्यया—या आत्मनाशकामनां जनयति—ज्ञानं लभ्यते, यदज्ञानं सर्वदोषनाशकं।