रामः भगवानं प्रश्नयति—हे देव, ब्रह्मनिष्ठात् जीवाः कथं उत्पद्यन्ते? तेषां विस्तारः स्वरूपं च किं? एतत् विशदं कथयस्व। विविधाः प्राणीभेदाः ब्रह्मात् कथं जायन्ते? तेषां विनाशः मोक्षः च कथं सम्भवति? तेषां वृद्धिः स्थितिः तिरोभावः च कथं भवति? एतत् क्रमशः शृणु, महाबाहो, निष्पापः त्वं। भगवान् उत्तरं ददाति—शुद्धं ब्राह्मशक्तिः चैतन्यरूपा स्वेच्छया सृष्टिं करोति; सर्वशक्तिनां मूलं सा एव ज्ञेयत्वं प्राप्य सृष्टिस्वरूपं भवति। यदा कल्पना घना भवति, यद् यद् मनः स्वयम् चिन्तयति, तत् पश्चात् मनोभूमौ वस्तुत्वं प्राप्नोति। केवलं मनसः संकल्पेन, त्वरितं, गन्धर्वनगरस्य इव, एषा असत्यदृश्या निर्मीयते, दिव्यदृष्टिं त्यजित्वा। यत् शेषं तिष्ठति तद् चैतन्यस्वरूपं शून्यं परम्; यद् यद् वस्तु दृश्यते, तद् केवलं आकाशवत् अस्ति। कमलजस्य संकल्पं कृत्वा, कमलजस्य रूपं दृश्यते; ततः स्वस्य जनकादि जगत् कल्प्यते। एवं, हे राम, एषा विद्या, अनन्तचतुर्दशभेदप्राणिनां निनादेन सह, मनसः सृष्टिरूपेण उद्भूताः। एषा केवलं मनोमयी, शून्या, आकाशदेहवती; कल्पनया निर्मितं नगरं, भ्रान्त्या असत्यत्वेन अस्ति। अत्र प्राणिषु, केचित् वंशाः महाभ्रान्तौ तिष्ठन्ति, केचित् ज्ञानम् प्राप्ताः, केचित् मध्ये पतन्ति। भूमौ सर्वेषु प्राणिभेदेषु, ये मानववंशाः जागरूकाः, ते उपदेशाय योग्याः। बहवः क्लेशाः दुःखपूर्णाः, द्वेषभयैः पीडिताः; तेषु, अहं रजः-सत्त्वस्वभावं क्लेशं वर्णयामि। यत् अमृतं ब्रह्म, सर्वव्यापि, निर्गुणं, चैतन्यरूपं, अनन्तं, अनादि, विमोहवर्जितं—तस्य स्थिरस्वरूपस्य अंशः, गति-संयोगेन, घनत्वं प्राप्नोति, यथा समुद्रे गतिरेण प्रवाहः जायते। अनन्तात्मनः अंशः कः वक्तुं शक्नुयात्? तत्र विकारः, भागक्रमः कatham् स्यात्? अतः, 'एतत् ततः जातं, तत् एतत्' इति वाक्यं केवलं संवादाय, शास्त्रार्थाय, न तत्त्वतः। विकारः, संघातः, क्रमः, इत्यादयः यद्यपि दृश्यन्ते, तत्त्वे न सन्ति। तत् विना सर्वं कल्पनायैव; नास्ति, न भविष्यति; अतः 'क्रम' शब्दस्य अर्थः केवलं व्यवहाराय। यद् यद् कल्पना, वस्तु, शब्दः, गुणसमूहः अत्र अस्ति—यतः तद् ततः उत्पन्नं, तेन व्यापितं, तद् तदेव। यत् ततः उत्पन्नं, तदेव, यथा अग्नितः अग्निः; 'उत्पन्नम्', 'उत्पादकः' इति भेदः कल्पितः। 'एतत् ततः उत्पन्नम्' इति विश्वस्थितिः क्रियाशक्तिप्राधान्यात् उद्भवति; तत्त्वतः उत्पन्नं उत्पादकमेव। शब्दार्थभ्रमः—'एतत् अन्यत्, तत् अन्यत्'—वाक्ये एव अस्ति; तत्त्वतः भेदः नास्ति, दिव्यम् अखण्डम्। तस्यैव मनःशक्त्या, व्यक्तित्वबुद्धिः जायते; दृढनिश्चयेन, इच्छितं लभ्यते। यदा एकस्य अग्नेः ज्वालाम् उत्पत्तिं द्वितीयं कारणं कृत्वा कथ्यते, तद् केवलं वाक्यविशेषः; तत्र तत्त्वतः सत्यं नास्ति। 'उत्पन्नम्', 'उत्पादकः' इत्यादि वाक्याः परमात्मनि न लागू; एकस्य अनन्तस्य तत्त्वस्य, कatham् कatham् उत्पत्तिः स्यात्? वाक्यस्य स्वरूपं—वाक्यं केवलं वाक्यम्; संख्या, विरोधः, इत्यादि भेदेषु युक्तम्। यथा समुद्रे तरङ्गजालम् दृश्यते, तथा परमे ब्रह्मणि शब्दरूपार्थरूपं दृश्यते; बुद्धिमन्तः तद् ब्रह्मैव जानन्ति। ब्रह्म चैतन्यम्; ब्रह्म मनः; ब्रह्म ज्ञानम्; ब्रह्म अभावः; ब्रह्म वस्तु, शब्दः, दिशा, तत्त्वानि। 'एषः एकः, अयम् अन्यः, अयम् अंशः'—एषः आत्मन्यन्ये भेदः केवलं भ्रान्त्या कल्पितः; तत्र तत्त्वतः सत्यं कatham्? यदा अग्नितः ज्वाला जायते, तस्य पृथक् ज्वालारूपता मनःचपलतया कल्पितम्; तत्त्वतः भेदः नास्ति। भेदवाक्यस्य असत्यत्वं, यद्यपि तद् सत्यम् इव कल्प्यते, दृष्टिभ्रमात्, यथा द्वे चन्द्रे दृश्येते। ब्रह्मणः, यः सर्वम्, यः सर्वत्र, यः अनन्तम्, तस्मात् अन्यत् किमपि न जायते; यद् यद् अस्ति, तदेव। ब्रह्मणः सत्यं विना, अत्र किमपि न सम्भवति; सर्वम् ब्रह्म—एषा परमा सत्यम्। एवं, हे बुधः, एषा निष्कर्षः तव भविष्यति; अत्र तत्त्वस्य सारं संक्षेपेण कथयामि। अत्र केवलं अविद्याद्यवस्थाः सन्ति; अन्यः क्रमः नास्ति; अविद्याक्षये सर्वं पूर्णं ज्ञास्यसि। यदा असत् लीयते, सत् स्वाभावेन प्रकाशते; यथा रात्रेः तमः नश्यति, जगत् यथारूपं दृश्यते। सर्वं यद् भ्रान्त्या प्रसारितम्, हे राम, मनःशमेन, शुद्धदृष्ट्या, तव स्थिरसत्यबुद्ध्या यथारूपं दृष्टं भविष्यति—नात्र संशयः। रामः प्रत्युत्तरं ददाति—तव अद्भुतगम्भीरवाक्याः अत्र, क्षीरसागरस्य शीतलनिर्मलजलवत्, सर्वतः मां आवृत्य प्रकाशन्ति। क्षणं तमः प्रविशामि, क्षणं प्रकाशम् आगच्छामि—यथा दिवः बलं वर्षकालस्य शीतलमेघैः अवरुद्धम्।