आदौ शिष्यः शमदमादिगुणैः शुद्धीकृत्य, पश्चात् अस्मै सर्वं ब्रह्मैव, स च स्वभावतः शुद्धः इति उपदिष्टव्यः। यदि कश्चित् अज्ञानवान्, अर्धप्रबुद्धः, सर्वं ब्रह्मैव इति वदेत्, स तेन महानरकजाले पतति। यस्य तु बुद्धिः प्रबुद्धा, भोगेच्छा क्षीणा, अपेक्षारहितः च, तस्मै महात्मने वक्तुम् उचितम्—“अविद्याया मलः नास्ति।” एवं विचिन्त्य, श्रीमान् तमःहरः, महर्षिः वसिष्ठः, पृथ्वीदीपकः, इति श्रेयांसं वचनं राघवाय उवाच। “राघव, ब्रह्मणि मलकल्पना—सा अस्ति वा न वा—निश्चये काले एव वक्तव्या; त्वं स्वयमेव तां वेत्स्यसि, हे निष्पाप। यः एतत् जानाति, स कदापि समत्वात् न विचलति, हासाद्भुतमोहहर्षक्रोधादिषु अपि। यदा स्फुरति तदा प्रकाशः दीपवत्, दिवा सूर्यवत्, गन्धः पुष्पवत्; एवं जगत् स्वयमेव उदेति। एषा केवलं आभासः, कदाचित् दृश्यते इव; वातस्य गतिरेव, नास्ति नास्ति इव, मध्ये स्थितम् इव। अत्र, यत् आत्मस्वरूपं न भवति, तत् विनश्यति; यत् आत्मस्वरूपं तु, तत् कथं नश्येत्? संसारवृक्षं, आशाङ्कुरैः शॄङ्गारितं, दुःखसर्पैः कम्पितं, सुखैः विकसितं, जरापुष्पैः पुष्पितं, तृष्णालतया दीप्तं, विवेकखङ्गेन छित्वा, आत्मशृङ्खलां भित्वा, त्वं मुक्तः, गज इव स्थाणुतः विमुक्तः, विचर। एवं श्रुत्वा, रामः पप्रच्छ—“कथं खलु एते प्राणी ब्रह्मस्थितेः उत्पद्यन्ते? किम् एषां विस्तारः स्वरूपं च? कृपया विस्तरेण कथय, भगवन्। कथं ब्रह्मणः विविधानि भूतजातानि उत्पद्यन्ते, कथं च नश्यन्ति, कथं च मोक्षं यान्ति? कथं वर्धन्ते, कथं तिष्ठन्ति, कथं च तिरोभवन्ति? शृणु, महाबाहो, क्रमशः वक्ष्यामि, निष्पाप। शुद्धा ब्रह्मशक्तिः चैतन्यरूपा, स्वेच्छया सृजति; सा सर्वशक्तिमूलं, सा एव ज्ञेया, सा सृष्टिस्वरूपा भवति। यदा कल्पना घना भवति, यद् यद् मनसा चिन्त्यते, तत् पश्चात् मनसि सतत्त्वं प्राप्नोति। केवलं मनसः सङ्कल्पेन, क्षणमात्रेण, गन्धर्वनगरवत्, अयं असारोऽपि आभासः उत्पाद्यते, दिव्यदर्शनं त्यक्त्वा। यद् शेषं, तत् शुद्धचैतन्यस्वरूपं, पूर्णशून्यं; यद् दृश्यते, तत् केवलं आकाशवत्। पद्मजस्य सङ्कल्पं कृत्वा, तस्य रूपं पश्यति; ततः स्वपितृप्रभृतिभिः जगत् कल्प्यते। एवं, हे राम, एषा विद्या, चतुर्दशविधभूतगणनिनादयुक्ता, मनसः सृष्टिरूपेण उत्पन्ना। एषा केवलं मनोमयी, शून्या, आकाशदेहमात्रा; कल्पनानगरी, भ्रान्तिमात्रा, असत्यरूपा। अत्र, केचित् जातयः महामोहस्थाः, केचित् ज्ञानोत्थिताः, केचित् मध्ये पतन्ति। पृथिव्यां सर्वेषु भूतजातिषु, ये मानवा जाग्रतः, ते शिक्षायोग्याः। तत्र बहवः क्लेशाः, दुःखपूर्णाः, द्वेषभयपीडिताः; तेषु रजःसत्त्वस्वभावो विशेषः क्लेशः वक्ष्यते। यत् अमृतं, ब्रह्म, सर्वगतं, निर्भेदं, चैतन्यरूपं, अनन्तं, अनादिं, अमोहितं—तस्य शमस्वरूपस्यांशः, चेष्टया घनत्वं प्राप्नोति, सागरे चलनात् जलवर्तुल इव। अनन्तात्मनः कस्यांशः इति को वदेत्? तत्र कः विकारः, कः विभागः, कः क्रमः? अतः ‘इदं तस्मात् जातम्, तत् अस्मात्’ इति वाक्यानि केवलं व्यवहाराय, शास्त्रनियमाय, न तु परमार्थतः। विकारादिसङ्कल्पाः, विभागः, क्रमः इत्यादयः, यद्यपि दृश्यन्ते, तु परमार्थतः न सन्ति। तस्मात् अन्यत् सर्वं कल्पनैव; नास्ति, न भविष्यति च। ‘क्रमः’ इत्यादिवचनार्थाः केवलं व्यवहारमात्रं। यत् यत् संकल्प्यते, वस्तु, शब्दः, गुणसमूहः—यतः तस्मात् उत्पन्नम्, तेन व्याप्यते, तदेव इति मन्यते। यत् तस्मात् जायते, तदेव तस्य; अग्नेरग्निसम्भव इव; उत्पादक-उत्पन्नकल्पना केवलं भ्रान्तिवैचित्र्यम्। ‘इदं तस्मात् जातम्’ इति जगत्स्थितिः क्रियाशक्तिप्रधानेन जायते; वस्तुतः उत्पाद्यं उत्पादकमेव। अर्थशब्दविभ्रमः—‘इदं अन्यत्, तत् अन्यत्’—वाक्ये एव अस्ति; वस्तुतः नास्ति भेदः, देवत्वं अविभक्तम्। मनसः शक्त्या एव अहंभावः उदेति; तत्र दृढनिश्चयेन, काम्यं वस्तु प्राप्यते। यथा अग्निशिखायाः द्वितीयं कारणं वदति, तद्वद् एषा भाषाविलक्षणता; तत्र न वस्तुतत्त्वम्। ‘उत्पन्नम्-उत्पादकम्’ इति वाक्यं परब्रह्मणि न प्रवर्तते; एकस्य अनन्तस्य किम्, कथं वा, उत्पादनम्? एषा भाषाया धर्मः—वाक्यं वाक्यमात्रं, विभागादिविषये एव युक्तम्। यथा सागरे तरङ्गजालं दृश्यते, तथा परे ब्रह्मणि शब्दार्थरूपेण यत् दृश्यते, तद् ब्रह्मैव इति पण्डिताः जानन्ति। ब्रह्म चैतन्यम्, ब्रह्म मनः, ब्रह्म विज्ञानम्, अभावः, ब्रह्म वस्तु, शब्दः, दिक्, भूतानि च। ‘एष एकः, स अन्यः, एष अंशः’—एते आत्मान्यभेदकल्पनाः केवलं भ्रान्तिमात्राः; तत्र कः सत्यार्थः?