यतः सर्वलोकाः सम्प्रसूताः, तत्रैव स्थित्वा पूर्णतया लयं यान्ति; सदा तस्मिन्नेव लीनाः, यथा वारिधौ तरङ्गाः। स एव ब्रह्मैव प्रतिष्ठितं, नात्र मलमपि शुद्धिरपि; जलराशौ यथा तरङ्गसमूहेभ्यः रजः न जायते, तथैवात्र। नात्र द्वितीयकल्पना, हे रघुनन्दन; ब्रह्मणः पृथक् किंचिदस्ति न, यथा वह्नेः पृथक् केवलं तापनमेव। ब्रह्म तु दुःखरहितं निर्गुणं च; तस्मात् जातं जगत् दुःखमयमस्ति। ब्रह्मन्, तव वाक्यार्थं नाहं सम्यगवगच्छामि, अस्पष्टत्वात्। एवं रामेण उक्ते, महर्षिः वसिष्ठः मुनिसिंहः, रघुनन्दनस्य शिक्षायाः विषये स्वचित्ते विचिन्तयामास। अस्य मनः महतीं विस्तारां प्राप्नोति, परन्तु पूर्णशुद्धिं न प्राप्तम्; किंचित् प्रकाशं लब्धम्, तथापि अस्य मनः अस्यां वस्तुन्युपरि विरज्यते। अस्य मनः सम्यग्विकसितम्, ज्ञेयस्य ज्ञानं प्राप्तम्, विवेकेन मोक्षशास्त्रपारगः च। न कस्यचित् दोषोऽस्ति, न च आत्मनि अविद्या, हे राघव; यावत् न भाष्यते, तावत् विश्रान्तिं न प्राप्नोति। अर्धविकसितबुद्धेः न एवमुपदेशः युक्तः; यः अस्य दृष्ट्या भोगान् चिन्तयति, स विनश्यति। यः परमदृष्टिं प्राप्तः, तस्य भोगेच्छा न जायते; निष्कर्षकाले सर्वं ब्रह्मैव इति रामेण धारयितव्यम्। आदौ शमदमादिगुणैः शिष्यः शुद्धीक्रियते; ततः सर्वमिदं ब्रह्मैव, स च स्वयं शुद्ध इति उपदेष्टव्यम्। यदि कश्चिदज्ञान्यर्धजागरितः सर्वं ब्रह्मेति वदति, स महापातकानां जाले पतति। यस्य बुद्धिः पूर्णजागरिता, भोगेच्छा क्षीणा, अपेक्षारहितः च, तेन महात्मना वक्तव्यम्—‘अविद्यामलमस्ति न’। एवं चिन्तयित्वा, स भगवान् तमोहरः वसिष्ठः, भुवः प्रकाशितारः, वाक्यमुवाच। राघव, ब्रह्मणि मलकल्पना—सति वा न वा—निष्कर्षकाले वक्तव्या; त्वं स्वयमेव एतत् ज्ञास्यसि, हे पापरहित। यः एतद्विजानाति, स हर्षविस्मयमोहसुखक्रोधैः स्पृष्टोऽपि समत्वात् न च्यवते। यदा अस्ति, प्रकाशः दीपवत्; यदा अस्ति, दिनं सूर्यवत्; यदा अस्ति, गन्धः पुष्पवत्; एवं जगत् स्वयमेव उत्पद्यते। एषा केवलं आभासमात्रा, अथवा दृश्यते इव; वातस्य गमनवत्, नास्ति न चास्ति, मध्ये स्थितमिव दृश्यते। यत्र आत्मस्वरूपं नास्ति, तत्र वस्तु विनश्यति; आत्मस्वरूपवस्तु कथं विनश्येत्? संसारविषवृक्षं, यः आशाङ्कुरैः भूषितं, दुःखसर्पैः कम्पितं, सुखपुष्पितं, जरापुष्पैः शोभितं, तृष्णालतान्वितं, विवेकखड्गेन छित्त्वा, आत्मबन्धनानि भित्त्वा, त्वं मुक्तः, गज इव स्थूलः स्वच्छन्दं विचर। कथं खलु एते प्राणी ब्रह्मणः स्थितेः उत्पद्यन्ते? किम् एषां विस्तारः स्वरूपं च? एतदाख्याहि विस्तारतः, प्रभो। कथं ब्रह्मणः विविधाः प्राणिसन्ततयः उत्पद्यन्ते? कथं नश्यन्ति, कथं वा मोक्षं प्राप्नुवन्ति? कथं वर्धन्ते, कथं तिष्ठन्ति, कथं च विलीयन्ते? शृणु, महाबाहो, क्रमशः तव प्रवक्ष्यामि, निष्पाप। शुद्धं ब्राह्मं चैतन्यशक्तिः स्वेच्छया सृजति; सर्वशक्तिस्रोतः सा एव ज्ञेया, सृष्टिस्वरूपत्वं प्राप्नोति। यदा कल्पना घनिभवति, यद् यद् मनसा कल्प्यते, तत् पश्चात् मनोभूमौ सतत्त्वं लभते। केवलस्य मनसः संकल्पमात्रेण, क्षणमात्रेण, गन्धर्वनगरवत्, एषा असत्यरूपा सृष्टिः उत्पाद्यते, दिव्यदृष्टिं परित्यज्य। शेषे चैतन्यस्वरूपमेव पूर्णशून्यं तिष्ठति; यदस्ति दृश्यते, तदस्माकं केवलं गगनवत्। पद्मजसंकल्पं कृत्वा, पद्मजस्य रूपं पश्यति; ततः स्वपितृप्रभृत्या जगत्संकल्पयति। एवं, हे राम, एषा विद्या, अनन्तचतुर्दशविधजनरवयुक्ता, मनसः सृष्टिरूपेण समुत्पन्ना। सा केवलं मनोमयी, शून्या, आकाशदेहवती; कल्पनानगरी, भ्रान्तिमात्ररूपा, असत्यस्वरूपा। अत्र प्राणिषु काचित् सन्ततिर्महामोहिन्यस्ति, काचित् ज्ञानं प्राप्तवती, काचित् मध्ये पतति। पृथिव्यां सर्वेषां प्राणिसन्ततिनां मध्ये, ये मानवाः जागरमाणाः, त एवोपदेशयोग्याः। बहवः क्लेशाः दुःखपूर्णाः, द्वेषभीयुताः; तेषां मध्ये, रजःसत्त्वस्वभावां क्लेशमेकं वक्ष्यामि। अमृतं, ब्रह्म, सर्वव्यापि, क्लेशरहितं, चैतन्यरूपं, अनन्ताख्यं, अनादिं, मोहरहितं—तस्य शमस्वरूपस्य कश्चित् अंशः, चेष्टायाः सन्निधाने, घनत्वं प्राप्नोति, सौम्य, यथा सागरे चेष्टया चक्रवातः जायते। अनन्तात्मनः कः अंशं वक्तुम् अर्हति? कुतः तत्र विकारः, कः वा क्रमः? अतः, ‘इदं तस्मात् जातम्, तत् अस्मात्’ इति उक्तयः केवलं व्यवहाराय शास्त्रार्थाय च, न परमार्थतः। विकारसंघटनक्रमादयः, यद्यपि दृश्यन्ते, परं परे तत्त्वे न सन्ति। तस्मात्, तस्मात् पृथक् सर्वं कल्पनमात्रम्; नास्ति, न भविष्यति च। अतः ‘क्रमः’ इत्यादिशब्दार्थाः केवलं व्यवहारार्थाः। यद् यद् संकल्प्यते, वस्तु, शब्दः, गुणसमूहः, यत् अत्र अस्ति—यतः तस्मात् उत्पन्नं, तेन व्याप्यते, तदेव तद् इति मन्यते।