संसारस्य विचित्रं चित्रं यथा यत्नेन अनुगम्यमानानि कर्मफलानि, तटिन्याः तरङ्गवत् विविधानि, कदाचित् न लभ्यन्ते; सर्वं तु दैवेनैव सम्पद्यते, अतः विविधरुचियुक्तं जगत् उपहास्यं भवति। यानि कर्माणि अनन्तसुखानि इति मन्यन्ते, तानि जन्ममृत्युप्रसङ्गे दुःखसुखैः मनः क्षीणयन्ति, यावत् वृद्धावस्था अन्ते क्लान्तिं जनयति। यथा वृक्षपर्णानि एकत्र समागत्य शीघ्रं पतन्ति, तथा विवेकहीनाः जनाः मिलित्वा अल्पदिनेषु कुतश्चित् गच्छन्ति, ज्ञातुं न शक्यते कुत्र। दिवसान्ते दूरदूरं भ्रमित्वा गृहं प्रत्यागच्छन्ति; यदि तस्य दिवसः सत्त्वजनसमागमविहीनः, शुभकर्मवर्जितः, तर्हि विश्रामनिद्रां कः प्राप्नोति? यावत् सर्वे शत्रवः निवारिताः, समृद्धिः सर्वत्र संगृहीता, तावत् जनाः सुखानि उपभुञ्जते, यावत् मृत्युर्दूरात् आगच्छति। जनाः क्षणिकस्मृतिभिः, यः कुतश्चित् उत्पन्ना, क्षणात् नष्टा, मोहिताः, न जानन्ति यत् प्राप्तं वा अप्राप्तं वा। कालदंष्ट्रात् मोक्तुम् इच्छन्तः, यत्नेन कर्म कुर्वन्तः, दुर्भाग्यकर्मबन्धनात् शरीरे एव बद्धाः भवन्ति। संसारस्य अस्थिरजनसमूहः तरङ्गराशिवत् अनवरतं शीघ्रं आगच्छति गच्छति। ये वस्तूनि केवलं जीवितहरणाय प्रवृत्तानि—मनः, यः सुखं हरति; नारी, यास्याः चञ्चलदृष्टयः रक्तपुष्पमधुपवत्; विषवृक्षस्य विषलता—ताः हानिं जनयन्ति। संबन्धबन्धनानि—पत्नी, मित्र, व्यापारः—व्यर्थं निर्मीयन्ते, यत्रतत्र समागत्य, समानभावेन बद्धानि, पुरुषाणां सामाजिकव्यवहारमाया एव। यथा दीपस्य चञ्चलस्थिरप्रभायाम्, या अन्नस्य आसक्तभक्षणे, वस्तुनः स्वरूपं न ज्ञायते, तथा संसारस्य चलाचलमायायाम् तत्त्वं न अवगम्यते। एष संसारस्य उद्वेगपूर्णः जलप्रपातः, यद्यपि वर्षबिन्दुवत् दुर्बलः, असावसावधानस्य जनस्य चित्ते दीर्घनिश्चयं स्थापयति। शोभा तेजः च क्लेशात् नष्टं, गुणाः क्षयस्थितौ, सुखं जनात् दूरं गतं, शिशिरे कमलवत्। पुनः पुनः दैवबलात् स्वदेहे अहितं सम्पद्यते; यथा वृक्षः कुठारैः छिन्नः, तत्र सुखस्य स्थानं कुतः? रम्यस्य अपि, यदा अत्यधिकदोषाः उत्पन्नाः, विकारः जायते, यथा विषवृक्षसंगतिः मूर्छां जनयति। के तानि रूपाणि यत्र दोषः नास्ति? के तानि दिशः यत्र तापः नास्ति? के ते जनाः ये न दुर्बलाः? के तानि कर्माणि यानि न मृगमायामात्राणि? ब्रह्मा इति ख्याताः अपि, येषां आयुः कल्पक्षणमात्रम्, कल्पसमूहं गणयितुं न शक्नुवन्ति; अतः कालजाले, यत्र विभागाः पूर्णाः, दीर्घसूक्ष्मचिन्ता निरर्थका। सर्वत्र पर्वतानि शिलामयानि, भूमिः मृदमयी, वृक्षाः काष्ठमात्राः; जनाः मांसमयाः, पुरुषत्वेन बद्धाः; अत्र किमपि नूतनं नास्ति, किमपि अपरिवर्तनम् नास्ति। यत् दृश्यते, चेतनया व्याप्यते, जलबद्धसमूहः, आकाशे स्थितः; विभागैः, वस्तुनां भाग्येन, एष एव संसारः, अन्यत् किमपि नास्ति। आश्चर्यं मनसि संसारस्य, यः जनानां चित्ते उत्पन्नः; स्वप्ने अपि, हे महात्मन्, एष अद्भुतरूपं कस्यापि वस्तुनि न आगच्छति। अद्यापि, येषां लोभस्य स्पर्शः अपि नास्ति, तेषां उत्तमकथाः न जायन्ते, यथा आकाशलता न महान् फलम् ददाति। उत्तमावस्थां प्राप्तुम् इच्छन्, संसारः, स्वमनसः बाधया, विनाः संकोचं पतति, यथा पर्वतशिखरात् मृगः नीललतापत्रं कामयमानः। यथा गर्ते वृक्षाः, येषां अन्तरशाखाः, छायाः, पत्राणि, फलानि, पुष्पाणि अन्तर्गतानि, तथा शरीरस्य धनानि, तथा जनाः अपि। जनाः कदाचित् सौम्यसुन्दरैः, कदाचित् उग्रैः सह चरन्ति, यथा कृष्णमृगाः विविधवनान्तराले भ्रमन्ति। प्रतिदिनं नूतनानि, भीषणानि वा रम्याणि वा, कर्मफलस्य कटुत्वात् उत्पन्नानि, सर्वान् जनान् कम्पयन्ति; तथापि, कपटिनां चित्तं न विस्मयितम्। जनाः कामेषु आसक्ताः, विविधदुष्टकलासु प्रवृत्ताः, स्वप्ने अपि, आजि उत्तमः दुर्लभः; दुःखसंगात् सर्वाणि कर्माणि अनिश्चितानि, क्लिष्टानि; अहं न जानामि, किम् जीवितं नेतव्यम्। यत् किंचिद् दृश्यते, चलम् अचलम् वा, हे ब्रह्मन्, सर्वं अस्थिरम्, यथा स्वप्नसंगमः। यत् अद्य शुष्कसागररूपेण दृश्यते, शोकनिम्नम्, प्रातः सञ्जायते पर्वतः मेघाच्छन्नः। सः पर्वतः, वनसमूहयुक्तः, दिवं स्पृशन्, अचलः, अल्पदिनेषु भूमिना समो वा गर्तरूपः भवति। यः देहः अद्य रेशममाल्यैः, सुगन्धितैः अलङ्कृतः, श्वः सः देहः दूरस्थः, निर्जने स्थले, वायुसंवाहितः शयितः। यत्र अद्य नगरी दृश्यते, विविधक्रीडायुक्ता, तत्र किञ्चिद् दिनेषु निर्जनवनम् वा शुष्कभूमिः जायते। यः पुरुषः अद्य, हे राजन्, शक्तिमान्, राज्याधिपः, किञ्चिद् दिनेषु भस्मराशिस्थितिम् उपगच्छति। सा भीषणा मरुभूमिः, यत् आकाशवत् विस्तीर्णा, पताकाभिः आवृत्ता, नगरी भवति। सः घनवनसमूहः, लतानां प्रकाशेन शोभितः, किञ्चिद् दिनेषु, हे मुने, शुष्कभूमिः भवति। जलम् भूमिः भवति, भूमिः जलराशिः; सर्वं जगति—द्रुमः, जलम्, तृणम्—नित्यं स्थानपरिवर्तनम्। यौवनम्, बाल्यं, देहः, धनसमूहः—सर्वम् अनित्यं; एका अवस्थायाः अन्या, तरङ्गवत् अनवरतं गच्छति। जीवितं संसारस्य वातप्रभाभवत् दीपशिखेव चञ्चलम्; वस्तूनां शोभा त्रिलोक्यां विद्युत्प्रभेव दीप्तम्। एष भूतसमूहः नित्यं परिवर्तनम् उपगच्छति, यथा बीजपिण्डः पुनः पुनः अंकुरयति। मनः वातेन प्रेरितम्, असंख्यभूतधूलिं विक्षिपति, विपत्तिपरिवर्तननाट्येन, भाग्यदुर्भाग्यप्रदर्शनेन अलङ्कृतम्। एष संसारः, मोहजः, अवस्थारूपेण दृश्यते; यथा नर्तक्याः नृत्यप्रदर्शनम्, तथा संसारनटी नृत्यं आरम्भति।