नान्यस्य पिण्डस्याभावात्, शुभाशुभान्यन्यानि सृष्टिजातानि केवलं कल्प्यन्ते, आत्मन्येव न, न च वायौ। आत्मनि तु न किञ्चिदस्ति, न च वायौ विशेषः। हे राम, त्वं न रामोऽसि, न च न रामः; एषा ब्रह्मणः स्थितिः। सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः, कर्ता भव, सर्वदुःखविनिर्मुक्तः। त्वया बहुविधानि कर्माणि पुरतः स्थाप्य कृतानि, किं शीघ्रं प्रापणीयमस्ति? यथोचितं ब्रूहि, हे भूतविद्। न कर्तृत्वे चित्तं स्थापय, न किञ्चिच्छक्नोति कामयितुम्। स्वस्वच्छशान्तस्वभावे स्थित्वा, धैर्यसिन्धुवत् स्थिरचित्तः भव। यत्नेनापि यत् किञ्चित् साध्यते, तदिह कस्यापि न लभ्यते; तस्मात् बुद्ध्या सर्वविषयत्यागं कुरु। स्वात्मनं परमार्थरूपं विज्ञानमात्रं विज्ञाय। क्रियायां वा अकर्मणि वा, स्वर्गे नरके वा, यद्यद्भावः स्यात्, तदनुसारं मनः अनुभवन्ति। नात्र नन्दोऽस्ति, न च नानन्दः, न गतिर्न स्थितिः, नास्तित्वं न च नास्तित्वम्; मध्येऽपि न किञ्चित् विद्वांसः जानन्ति। येऽत्रासक्तचित्ताः, तेषां न बन्धो न मोक्षः; यस्य तु चित्तमासक्तं, तस्य सर्वं यथावत् स्थितम्। न बन्धोऽस्ति, न मोक्षो, न बद्धो, न बन्धनम्; अज्ञानात् दुःखमुत्पद्यते, बोधे तु लीयते। संसारबन्धनकल्पना केवलं कल्पिता, मोक्षकल्पना अपि केवलं कल्पिता। सर्वत्यागी, अहंकारवर्जितः, स्वात्मनि स्थित्वा, बुद्ध्या युक्तः, हे राम, लोके व्यवहर, स्थितः भव। सर्वभूतेषु, सर्वविज्ञानेषु, सर्ववस्तुषु च, सर्वत्र ब्रह्मण एव नित्यः उद्भवः। तस्मात् लोकाः जायन्ते, स्थित्वा लीयन्ते च; सदा तत्रैव लीनाः, यथा सागरतरङ्गाः। अत्र केवलं ब्रह्मैव स्थितम्; नात्र मलं न च विशुद्धिः। यथा जलतरङ्गेषु रजो न जायते, तथैव। नात्र द्वितीयकल्पना, हे रघुनन्दन; ब्रह्मणः पृथक् न किञ्चिदस्ति, यथा वह्नेः पृथक् केवलं तापः। ब्रह्म निरुपाधि, निरुपद्रवम्; ततः जातं जगदिदं दुःखमयं। हे ब्रह्मन्, तव वचनस्यार्थं न जानामि; तद्वचनं न सुस्पष्टम्। एवं रामेण उक्ते, वसिष्ठः महर्षिः, मुनिसिंहः, रघुनन्दनस्य शिक्षायां मनसा चिन्तयामास। तस्य चित्तं महद्विस्तारितम्, न तु पूर्णशुद्धिम् प्राप्तम्; केचित् प्रकाशं प्राप्तम्, किंतु तत्रापि अस्य यथार्थे द्वेषः। अस्य मनः सम्यग्विकसितम्, ज्ञेयज्ञः, धीरः च; विमर्शेन मोक्षशास्त्रस्य पारं गतः। न कस्यापि दोषः, न च आत्मनि अज्ञानम्, हे राघव; यावत् न उक्तं, तावत् विश्रान्तिं न प्राप्नोति। अर्धविकसितबुद्धये न एवमुक्तव्यं; तेन भोगचिन्तया सः विनश्यति। यः परदृष्टिं प्राप्तः, तस्य भोगेच्छा न जायते; अन्ते सर्वं ब्रह्मेति रामेण वक्तव्यम्। प्रथमं शमदमादिगुणैः शिष्यः शुद्धीक्रियते; ततः सर्वं ब्रह्मेति, स्वं शुद्धमिति, उपदिश्यते। यः अज्ञानः, अर्धबुद्धिमान्, सः सर्वं ब्रह्मेति वदन्, महानरकजाले पतति। यस्य बुद्धिः प्रबुद्धा, भोगेच्छा क्षीणा, अपेक्षारहितः, तेन वक्तव्यम्—‘नास्त्यज्ञानमलं’ इति। एवं विचिन्त्य, भगवतः तमसोऽन्धकारनाशकः, वसिष्ठः, मुनिश्रेष्ठः, भूमिप्रकाशकः, वदति स्म। राघव, ब्रह्मणि मलकल्पना—सा अस्ति वा न वा—अन्ते वक्तव्या; त्वं स्वयमेव वेत्स्यसि, हे निष्पाप। यः एतद्वेत्ति, सः समत्वात् न विचलति, हासे विस्मये मोह आनन्दे वा क्रोधे वा। यदा अस्ति, प्रकाशः दीपवत्; यदा अस्ति, दिवा सूर्यवत्; यदा अस्ति, गन्धः पुष्पवत्; एवं जगत् स्वयमेव उदेति। एष केवलं आभासः, अथवा दृश्यते इति केवलं; वातस्य गतिर्वत्, नास्ति, नास्त्यसौ, मध्ये इव स्थितम्। यदत्र आत्मस्वरूपं न, तद्विनश्यति; आत्मस्वरूपं तु न कदापि नश्यति। संसारवृक्षं, आशापल्लवशोभितम्, दुःखसर्पैः कम्प्यमानम्, सुखैः विकसत्, जरापुष्पितम्, तृष्णालतान्वितम्, विवेकखङ्गेन छित्वा, आत्मशृङ्खलां भित्त्वा, मुक्तोऽसि, हस्तिप्रतिमुक्त इव विचर। कथं खलु, हे भगवन्, एते जीवाः ब्रह्मणः स्थितेः उत्पद्यन्ते? किम् एषां विस्तारः, स्वरूपं च? विशदं कथय, प्रभो। ब्रह्मणः केन प्रकारेण नानाविधानि भूतानि उत्पद्यन्ते? कथं च नश्यन्ति, कथं च मोक्षं यान्ति? कथं वर्धन्ते, कथं तिष्ठन्ति, कथं च गुह्यन्ते? शृणु, महाबाहो, क्रमशः प्रवक्ष्यामि, निष्पाप। शुद्धं ब्रह्मविज्ञानशक्तिः, स्वेच्छया सृजति; सा सर्वशक्तिस्रोतः, सा एव ज्ञेया, सा सृष्टिस्वभावा। कल्पना सघना जाता, यत् यद् इच्छति, तत् मनसि तदनन्तरं वस्तुत्वं लभते। केवलं मनसः संकल्पमात्रेण, क्षणेन, गन्धर्वनगरवद्, अयथार्थाभासः उत्पाद्यते, दिव्यदृष्टिं परित्यज्य। शेषः विज्ञानस्वभावः शून्यः; यद् दृश्यते, तदपि आकाशवत् केवलं दृश्यते। पद्मजस्य संकल्पं कृत्वा, तस्यैव रूपं पश्यति; ततः स्वजनकादारभ्य जगत् कल्प्यते। एवं, हे राम, एषा विद्या, चतुर्दशभेदभूतनिनादयुक्ता, मनसः सृष्टिः अभवत्। सा केवलं मानस्मिता, शून्या, आकाशशरीरा; केवलकल्पनानगरी, भ्रान्तिमात्रा, असत्यरूपिणी च।