संसारस्य प्रवाहे पुनः पुनरुत्पत्तिः पुनः पुनः लयश्च दृश्यते, यथा निर्झरिण्याः सलिलबिन्दवः कदाचित् कदाचित् पतन्ति। जीवाः आगच्छन्ति, गच्छन्ति, तिष्ठन्ति, गर्जन्ति, स्वार्थान् अनुदधति, जन्मनां समूहेषु धावन्ति; यथा उन्मत्ताः, कल्पितमतिभिः, प्रयत्नैः च, भाग्यवशात् अशक्ताः जनाः प्रेर्यन्ते। एवं नित्यं स्थिरास्थिररूपाः संसारचक्राणि सर्वत्र प्रवर्तन्ते; सर्वे ब्रह्मस्वभावात् आगच्छन्ति, तस्मादेव प्रयान्ति च। एतत् सर्वं स्वयमेव जायते, एकं अन्यस्य कारणं भवति; एकं अन्येन विनश्यति, स्वभावतः च लीयते। यथा गम्भीरसलिले गतिर्निश्चलत्वेन दृश्यते, तथैव अयं मिथ्यायाम् अपि सत्यम् अपि, शुद्धचैतन्यरूपेणैव अनुभूयते। यथा ग्रीष्मे नभसि सरितः दृश्यन्ते, यद्यपि नभः निराकारं, तथैव सृष्टिदर्शनानि चित्तसारस्य मध्ये दृश्यन्ते। यथा मदावेशे स्वात्मा अन्यत्वेन दृश्यते, तथैव मनसः प्रेरणया चैतन्यस्वरूपं अन्यदिव दृश्यते। एतत् न सत्यम्, नासत्यम्; केवलं चैतन्यमेव, यथास्थितमेव, नाधिकं न च न्यूनम्—यथा सुवर्णं कङ्कणादिषु वर्तते। येन त्वं शब्दं, रसं, रूपं, गन्धं च जानासि, हे राघव, स एव आत्मा, परं ब्रह्म, सर्वत्र व्याप्य स्थितम्। नानात्वात् एकत्वात् च परं, शुद्धात्मनः सर्वव्यापिनः, द्वितीयकल्पना केवलं विकल्पः; अन्यथा न क्वापि अस्ति। यतः पृथक्पुञ्जाभावात्, अन्यस्य सत्त्वं वा न सत्त्वं, शुभाशुभं वा, सृष्टयः कल्प्यन्ते; आत्मनि तु न, नापि वायौ। न त्वं रामो न वा रामोऽसि; एषा ब्रह्मणः अवस्था। सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः, कर्ता भव, सर्वदुःखविवर्जितः। बहुविधानि कर्माणि पुरस्तात् स्थापयित्वा कृतानि, किं शीघ्रं प्राप्तव्यं? ब्रूहि यथार्हं, हे प्राणिज्ञ। अकर्तृत्वे मनः स्थापय; किञ्चित् अपि न इच्छय; स्वच्छशान्तस्वरूपे स्थित्वा, धैर्यसिन्धुवत् स्थिरचित्तः भव। महता अपि प्रयत्नेन, यत् इच्छ्यते, तदत्र केनापि न लभ्यते; तस्मात् एतत् चिन्तयित्वा, सर्वविषयत्यागं बुद्ध्या कुरु। आत्मानं स्वस्वरूपं परं ब्रह्म चैतन्यमेव विज्ञाय। कर्तृत्वे वा अकर्तृत्वे वा, स्वर्गे वा नरके वा, यथायोग्यं यद्वृत्तिः अस्ति, मनः तदनुसारं अनुभवति। न तत्र सुखं, न चासुखं, न च गतिर्न स्थिरता; न सत्तां नासत्तां, मध्ये अपि पण्डिता न जानन्ति। येऽत्रासक्तचित्ताः, तेषां न मोक्षो न बन्धनं; आसक्तचित्तानां तु सर्वं यथावत् तिष्ठति। न बन्धनं, न मोक्षः, न बद्धो, न बन्धनं; अज्ञानात् दुःखं जायते, बोधे लीयते। संसारबन्धकल्पना केवलं कल्पिता; मोक्षकल्पनापि तद्वत्; सर्वं परित्यज्य, अहंकारवर्जितः, आत्मनि स्थित्वा, बुद्ध्या कृत्यं कुरु, हे राम, स्थित्वा च। सर्वेषां भूतानां, सर्वेषां प्रत्यक्षाणां, सर्वेषां वस्तूनां च, आदिः नित्यं ब्रह्मणः। तस्मात् लोकाः उत्पद्यन्ते, स्थित्वा च, पूर्णतः लीयन्ते; तत्रैव नित्यं लीनाः, यथा सागरतरङ्गाः। एष ब्रह्मैव प्रतिष्ठितम्; न तत्र मलो न निर्मलता; यथा जलतरङ्गसमूहेषु रजः न जायते। अत्र द्वितीयकल्पना नास्ति, हे रघुनन्दन; ब्रह्मणः पृथक् अन्यत् नास्ति, यथा वह्नेः पृथक् केवलं तापः। ब्रह्म निर्लेपं, निरुपाधिकं; अयं लोकः तस्मात् जातः दुःखमयः। हे ब्रह्मन्, तव वचनस्य अर्थं न जानामि, स्पष्टं न दृश्यते। एतद् रामेण उक्तं श्रुत्वा, महर्षिः वसिष्ठः, मुनिसिंहः, रघुनन्दनस्य उपदेशे मनसा विचिन्तयामास। अस्य मनः महद्विस्तारं प्राप्तम्, किन्तु सम्पूर्णशुद्धिं न प्राप्तम्; किञ्चित् विशुद्धिं प्राप्तम्, किन्तु यथार्थे विरक्तम्। अस्य मनः सुशिक्षितम्, ज्ञेयज्ञः च, पण्डितः; विमर्शेन मोक्षशास्त्रस्य पारं प्राप्तः। न कस्यचित् दोषः, न च आत्मनि अज्ञानं, हे राघव; यावत् न उक्तं, विश्रान्तिं न लभते। अर्धविकसितबुद्धेः, एवं वक्तुं न युक्तम्; अस्य दृष्ट्या भोगचिन्तनं कृत्वा, स विनश्यति। यस्य परदृष्टिः प्राप्ता, तस्य भोगेच्छा न जायते; अन्ते रामस्य युक्तं ब्रह्मसर्वत्वं धारयितुम्। पूर्वं शमदमादिगुणैः शिष्यः शुद्धः कर्तव्यः; ततः सर्वं ब्रह्मैव, स च स्वच्छः इति उपदेष्टव्यम्। यः अज्ञानवान् अर्धबुद्धिः, स चेत् सर्वं ब्रह्म इति वदति, स महापातकनिगडेषु पतति। यस्य बुद्धिः प्रबुद्धा, भोगेच्छा क्षीणा, निःस्पृहः च, तस्य महात्मनः 'अज्ञानमलाभावः' इति वक्तुं युक्तम्। एवं विचिन्त्य, स भगवाँस्सर्वमोहतमःप्रणाशकः, वसिष्ठः, पृथ्वीप्रदीपः, उवाच। राघव, ब्रह्मणि कल्मषकल्पना—सत्त्वासत्त्वयोः—समाप्तिकाले वक्तव्या; त्वं स्वयमेव तद् ज्ञास्यसि, हे निष्पाप। यः एतद् वेत्ति, स हर्षे विषादे विस्मये मोहस्मिते वा, समत्वात् न विचलति। यथा दीपे प्रकाशः, दिवा सूर्ये, पुष्पे गन्धः, एवं जगत् स्वयमेव जायते। एष केवलं आभासः, अथवा दृश्यते इति केवलं; यथा वातस्य गतिर्नास्ति नास्तित्वं, स एव मध्यस्थतया तिष्ठति। अत्र यदात्मस्वरूपं न, तत् विनश्यति; आत्मस्वरूपं तु कथं विनश्येत्? संसारवृक्षं, यः आशापल्लवितं, दुःखनागभीषणकम्पितं, सुखपुष्पितं, जरापुष्पशोभितं, तृष्णालताविलसितं, तं विवेकखड्गेन छित्त्वा, स्वात्मबन्धनानि भित्त्वा, त्वं मुक्तः, हस्तिवत् मुक्तपाशः, विचर। इत्येषा कथा, यथा शास्त्रे निर्दिष्टा, एकरूपेण, श्रद्धया प्रवाह्यते।