कथं वा स्थिरा पृथिवी, दृश्यतेजः, स्थैर्ययुक्ता लोकाश्च, सर्वेऽपि कालस्य नियमवशात् तिष्ठन्ति, यः गणनया स्थितिं लभते। यथा पुष्पं शनैः शनैः लतान्तं गच्छति, तस्य रजः सञ्चिनोति, यथा मृत्तिकायां सलिलस्य हर्षः तृणरूपेण भूमौ जातः दृश्यते। मूलदेशे यानि सूक्ष्मानि चिन्हानि शेषाणि सन्ति, तानि अल्परसेण फलपर्यन्तं यान्ति; तानि एव कोमलपत्राणां पङ्क्तिषु रेखारूपेण प्रकटन्ते। इन्द्रधनुषः शरसंस्थानवशात् परमाणवः संरचनां धारयन्ति; नित्यम् नवनवसंयोगः उत्पद्यते। वसन्ते पुष्पकोशसमूहाः उपसर्पन्ति, ग्रीष्मे दावाग्निशक्तयः ऋतुक्रममुपयान्ति। वर्षाकाले नीलमेघगणाः प्रयत्नं कुर्वन्ति, शरदि फलराशयः कालानुसरणं कुर्वन्ति। हेमन्ते दश दिशः हिमनिविष्टाः, शीतवायवः शीतकाले शिलासु जलं वहन्ति। कालः स्वकं क्रमं न जहाति, यः युगैः विविक्तः; सृष्टयः तरङ्गतरङ्गविलासेन प्रवर्तन्ते। नियतिः स्वस्थैर्यं लभते, दृढतया कौशलपूर्वकं कर्म करोति; स्थिरा पृथिवी, आधारस्वभावयुक्ता, प्रलयपर्यन्तं तिष्ठति। अत्र परत्र च चतुर्दशभेदाः प्रजाः सन्ति; ताः विविधकर्मसु, क्रीडासु, विविधरूपदर्शनेषु प्रवृत्ताः। पुनः पुनः ताः लीयन्ते, पुनः पुनः जायन्ते; यथा निर्झरसरित्प्रवाहे फेनबिन्दवः एकैकशः पतन्ति। आगच्छन्ति, गच्छन्ति, तिष्ठन्ति, निनदन्ति, स्वार्थानुसरणं कुर्वन्ति, जन्मसमूहगमनं कुर्वन्ति; यथा उन्मत्ताः, कल्पितविकल्पैः प्रयासैः च, अशक्ताः जनाः नियत्याऽनुनीयन्ते। एवं स्थिरास्थिररूपाणि संसारचक्राणि सर्वत्र प्रवर्तन्ते; सर्वे ब्रह्मस्वभावात् आगच्छन्ति च निवर्तन्ति च। सर्वमिदं स्वयमेव जायते, एकं अन्यस्य कारणं भवति; अन्येन नश्यति, स्वभावेन लीयते। यथा गभीरसलिले गमनं स्वयमेव स्थिरमिव दृश्यते, एवं असदसच्चिदेव दृश्यते। यथा ग्रीष्मे नभसि नद्यः दृश्यन्ते, नभः स्वरूपतः निराकारं, तथैव सृष्टिदर्शनं चित्तसारूपे दृश्यते। यथा मदवशात् स्वात्मा अन्यः इव दृश्यते, तथैव चित्तात् चैतन्यसारः अन्यत्वेन इव प्रतीतिः। एषः न सन् नापि असन्, केवलं चैतन्यमेव, यथास्थितं, नाधिकं न च न्यूनं—यथा सुवर्णं कङ्कणादिषु दृश्यते। येन त्वं शब्दरसरूपगन्धान् वेत्सि, हे राघव, सः आत्मा, परं ब्रह्म, सर्वत्र व्याप्य स्थितम्। नानेकत्वं नैकत्वं, शुद्धात्मनः सर्वव्यापिनः, द्वितीयकल्पना केवलं कल्पिता; अन्यथा न क्वापि अस्ति। अत्र पृथक्पुञ्जाभावात्, अन्यस्य सत्त्वासत्त्वं, शुभाशुभं वा, सृष्टयः कल्पिताः; आत्मनि न, न च वायौ। न त्वं रामो न च न रामः; एषा ब्रह्मणः स्थिति:। सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः कर्ता भव, सर्वदुःखरहितः। नानाविधानि कर्माणि पुरतः स्थाप्य कृत्वा, किं त्वया शीघ्रं प्रापणीयम्? यत् युक्तं तत् वद, हे प्रजानां वेत्ता। अकर्तृत्वे चित्तं स्थापय, न किञ्चिद् इच्छस्व। स्वच्छशान्तस्वभावे आत्मनि स्थित्वा, धैर्यसिन्धुवत् चित्तं कुरु। महतापि प्रयत्नेन, काङ्क्षितं कश्चन न लभते; अतः एतत् विचिन्त्य, सर्ववस्तूनि बुद्ध्या त्यज। स्वस्वरूपं परमार्थतया, चैतन्यात्मानं पश्य। क्रियायां वा अक्रियायां वा, स्वर्गे वा नरके वा, यथावस्थितं मनः तदनुभवति। न सुखं न चासुखं, न गमनं न स्थिरता, न सत्त्वं नासत्त्वं; मध्येऽपि कश्चित् पण्डितः न वेत्ति। येभ्यः अत्रासक्तचित्ताः, तेषां न मोक्षः न बन्धः; ये तु आसक्तचित्ताः, तेषां सर्वं यथास्थितमेव। न बन्धः, न च मोक्षः, न बद्धः, न बन्धनम्; अज्ञानात् दुःखम्, बोधे विलयं गच्छति। संसारबन्धकल्पना केवलं कल्पिता; मोक्षकल्पना अपि तथैव। सर्वं त्यक्त्वा, अहङ्काररहितः, स्वात्मनि स्थित्वा, प्राज्ञवत् लोके विचर, हे राम, स्थितः भव। सर्वभूतानां, सर्वप्रत्ययेषु, सर्ववस्तुषु च, ब्रह्मणः एव नित्यः उद्भवः। तस्मात् लोकाः उत्पद्य, स्थित्वा, पूर्णतः लीयन्ते; सदा तत्रैव लीनाः, यथा सागरे तरङ्गाः। एषः ब्रह्मैव, प्रतिष्ठितः; न मलम् न च शुद्धिः अत्र। यथा जलतरङ्गसमूहात् रजः न जायते, तथैव। न द्वितीयकल्पना अस्ति, हे रघुनन्दन; ब्रह्मणः अन्यत् नास्ति, यथा वह्नेः अन्यत् केवलं तापः। ब्रह्म दुःखरहितम्, निर्गुणम्; जगत् ततः जातम् दुःखमयम्। हे ब्रह्मन्, तव वाक्यानां अर्थं न अवगच्छामि, यः अस्पष्टः। एतदुक्ते रामेण, महर्षिः वसिष्ठः, मुनिसिंहः, रघुवंशजस्य उपदेशविषये मनसा चिन्तयामास। तस्य चित्तं महतीं विस्तारां प्राप्तम्, किन्तु सम्पूर्णशुद्धिं न प्राप्नोत्; किञ्चित् प्रकाशं प्राप्तम्, किन्तु अत्रसत्ये विरक्तम्। तस्य चित्तं सुविकसितम्, ज्ञेयस्य ज्ञाता, प्राज्ञः; विमर्शेन मोक्षशास्त्रस्य पारं गतः। कस्यापि दोषो नास्ति, न च आत्मनि अज्ञानम्, हे राघव; यावत् न उक्तं, तावत् विश्रान्तिं न लभते। अर्धविकसितबुद्धेः एवं वक्तुं न युक्तम्; एषा दृष्ट्या भोगचिन्तनं कृत्वा, सः विनश्यति। यो मोक्षदृष्टिं प्राप्तः, तस्य भोगेच्छा न जायते; अन्ते, रामस्य सम्यक् ब्रह्मसर्वत्वदर्शनं युक्तम्।