अविद्यावानां प्रपञ्चरूपेण सा भीषणा च मिथ्यैव दृश्यते, विदुषां तु सा प्रकाशस्वरूपा, सर्वात्मिका, सर्वस्य सारभूता च भवति। सा सदा अनुभवानुसारं सूर्यादीन् प्रकाशयति, सर्वेषां भूतानां रसः, सताम् अस्तित्वकल्पनायाः कल्पना च सा एव। न सा अस्तं गच्छति, न उदेति, न तिष्ठति, न स्थाति, न गच्छति, न आगच्छति, न अत्र, न नात्र—चैतन्यम् एव तत्। एषा विशुद्धस्वरूपा चैतन्या स्वयमेव स्थित्वा, हे राघव, ‘जगत्’ इति नाम्ना नानाप्रकारेण प्रस्फुटति। यथा प्रकाशपुञ्जेषु प्रकाशः प्रकाशते, जलराशिषु जलं व्यज्यते, तथा सृष्टिवैचित्र्ये चैतन्यम् कम्पते। स्वभावतः एषा चैतन्याख्या, सर्वव्यापिनी, स्वयम्भूः, प्रकाशरूपेण च अप्रकाशरूपेण च, अखण्डा च खण्डरूपा च प्रकटते। स्वचिन्ताशक्त्या, अनन्तभावं परित्यज्य, सा शनैः शनैः अविद्यारूपं प्राप्तवती, ‘अहम् अयम्’ इति भावनया। वैचित्र्ये समुत्पन्ने, संसारगतिं अनुवर्त्य, सा तत्रैव स्थित्वा सत्-असत्-ग्रहण-विसर्जनयोः विश्रान्तिं गच्छति। सूक्ष्मशरीरं शतशः स्पन्दनैः सहितम्, कुर्वन् अपि न कुर्वन् इव, बीजराशिः भूमिखण्डगुहायाम् स्थित्वा अंकुरायते। आकाशः शून्यस्वभावः, सर्वरूपाणि विरोधं विना गृह्णाति; वायुः केवलं गमनधर्मा, जलं तु स्वादुस्वभावम्—एवं तानि सर्वाणि। स्थूलभूः, प्रकटाग्निः, स्थैर्ययुक्ता लोकाः—एतानि कालस्य गणनया स्थितस्य अनुमतिसंयमाभ्यां तिष्ठन्ति। यथा पुष्पं शनैः लतान्तं गच्छति, परागं सञ्चिनोति, तद्वत् कर्दमगर्भे सलिलस्यानन्दः पृथिव्यां तृणत्वं प्राप्नोति। ये सूक्ष्मवृत्तयः मूलदेशे शेषिताः, ते फलान्तं गच्छन्ति, अल्पत्वात् केवलं साररूपेण; ताः रेखाः कोमलपत्रेषु रूपं गृह्णन्ति। इन्द्रधनुषः बाणरूपस्य रचनया परमाणवः स्थितिं धारयन्ति; योगः सततम् उद्भवति, नित्यं नूतनविन्यासयुक्तः। वसन्ते पुष्पकोषराशयः संलग्नाः, ग्रीष्मे वह्निशक्तयः स्वक्रमम् उपगच्छन्ति। नीलमेघसमूहाः वर्षाकालस्य प्राप्त्यर्थं यतन्ते; सर्वे फलराशयः शरदृतोः कालानुगमनम् इच्छन्ति। शिशिरे दशदिक् हिमेन आवृता; शीतवाताः शिलासु सलिलं वहन्ति। कालः स्वनियमं न जहाति, यः युगैः आविलः; सृष्टयः तरङ्गतरङ्गक्रीडया प्रवर्तन्ते। दैवम् आत्मस्थैर्यं प्राप्नोति, दृढतया कौशलयुक्तं कर्म करोति; स्थिरा पृथिवी, धारास्वभावा, प्रलयपर्यन्तं तिष्ठति। अत्र च परत्र च चतुर्दशभूतजातयः सन्ति; विविधकर्मणि, क्रीडायाम्, विविधरूपदर्शनं च कुर्वन्ति। पुनः पुनः लयं गच्छन्ति, पुनः पुनः जायन्ते; जलस्रोतसि बुद्बुदाः इव अनुक्रम्य पतन्ति। आगच्छन्ति, गच्छन्ति, तिष्ठन्ति, गर्जन्ति, स्वार्थान् अनुधावन्ति, जन्मसमूहे धावन्ति; उन्मत्तवत्, आरोपितकल्पनाप्रयत्नैः, अशक्तजनाः दैवेन प्रेरिताः। एवं, स्थिरचपलरूपा संसारचक्राणि सर्वत्र प्रवर्तन्ते; सर्वे ब्रह्मस्वभावात् आगच्छन्ति, तत्रैव निवर्तन्ते। एतत् सर्वं स्वयमेव जायते, अन्यः अन्यस्य कारणम् भवति; अन्येन विनश्यति, किन्तु स्वभावतः एव लीयते। यथा गम्भीरसलिले गति स्वयमेव स्थिरा इव दृश्यते, तथैव एषा मिथ्या-सत्यरूपा केवलं चैतन्यरूपेण दृश्यते। यथा ग्रीष्मे आकाशे नद्यः दृश्यन्ते, यद्यपि आकाशः निराकारः, तथैव सृष्टिदर्शनानि चित्तसारांशे दृश्यन्ते। यथा मदवशात् स्वात्मा अन्यः इव दृश्यते, तथैव मनसः चैतन्यसारः अन्यत्वेन इव दृश्यते। न एषा नित्यं न अनित्यं, केवलं चैतन्यम् एव, यथास्थितम्, न अधिकं न च न्यूनम्—यथा सुवर्णं कङ्कणादिषु अस्ति। येन त्वं शब्दं, रसं, रूपं, गन्धं च वेत्सि, हे राघव, तत् आत्मा, परमब्रह्म, सर्वत्र व्याप्य स्थितम्। नानात्वातीतस्य, एकत्वातीतस्य, शुद्धात्मनः, सर्वव्यापिनः, द्वितीयकल्पना केवलं कल्पना; अन्यथा न क्वचित् अस्ति। पृथक्संचयाभावात्, अन्यस्य सत्त्वासत्त्वाभावात्, शुभाशुभकल्पनाः सृष्टयः कल्प्यन्ते; आत्मनि न, वायौ अपि न। न त्वं रामः, न च रामाभावः; एषा ब्रह्मणः अवस्था। सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः, कर्ता भव, सर्वक्लेशरहितः। सर्वप्रकारकर्माणि पुरः स्थाप्य कृत्वा, किं त्वया शीघ्रं प्राप्यं? यद् उचितं, तत् वद, हे प्राज्ञ; मनः अकर्तृत्वे विश्राम्यतु; किञ्चित् न इच्छय। स्वस्मिन् शुद्धशान्तस्वभावे स्थित्वा, धैर्यसिन्धुवत् स्थिरचित्तः भव। यत्नेन अपि, यद् इच्छ्यते, तद् अत्र कस्यापि न सुलभम्; तद् विचिन्त्य, सर्ववस्तूनि बुद्ध्या परित्यज्य, आत्मनः स्वरूपं परमसत्तां चैतन्यात्मानम् एव विद्धि। कर्मणि वा अकर्मणि, स्वर्गे वा नरके, यद्यद्वृत्तिः, मनः तदनुसारं अनुभवति। न हि सुखं, न दुःखाभावः, न गमनं, न तिष्ठनं, न सत्त्वं, न असत्त्वं; मध्ये अपि किञ्चिद् न पश्यन्ति पण्डिताः। येषां मनः अासक्तं न भवति, तेषां न मोक्षः, न बन्धनं; यस्य मनः आसक्तं, तस्य सर्वं यथावत्। न बन्धनं, न मोक्षः, न बद्धः, न बन्धनं कश्चन; अज्ञानात् दुःखम् उदेति, जागरिते लीयते। संसारबन्धनकल्पना केवलं कल्पिता, मोक्षकल्पना अपि तत्रैव कल्पिता; सर्वं परित्यज्य, अहङ्कारशून्यः, आत्मनि स्थित्वा, प्राज्ञः संसारकर्मणि प्रवर्तस्व, हे राम, तिष्ठ च। सर्वेषां प्राणिनां, सर्वेषां अनुभवानां, सर्वेषां च वस्तूनां सर्वशः, ब्रह्मणः एव नित्यः उत्पत्तिः।