राघवः ब्रह्मणं पुनः नम्रभावेन पप्रच्छ—“हे ब्रह्मन्, मम बुद्धिवृद्ध्यर्थं पुनः कथय, यथा इदं विश्वं स्थितं चेतन्ये विश्वातीते तिष्ठति।” ब्रह्मा स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच—“यथा जलमध्ये लहर्यः उत्पन्नायाः सत्त्वेऽपि सूक्ष्मत्वेन अप्रकटाः दृश्यन्ते, एवं चेतन्यस्य सारमध्ये सर्वसृष्टयः अपि अप्रकटाः तिष्ठन्ति। यथा आकाशः सर्वत्र व्याप्य सूक्ष्मः सन् अप्रत्यक्षः भवति, एवं चेतन्यस्य अखण्डभागः सर्वत्र स्थितः अपि दृश्यते न। यथा मणौ स्त्रियाः प्रतिबिम्बं दृश्यते, तस्य सत्-असत्त्वं नास्ति, एवं आत्मनि सृष्टिः न सत्यम् नासत्यम्—मात्रं प्रतिबिम्बवत्। यथा आकाशं मेघैः, पक्षिभिः, वा तत्र स्थितैः वस्तुभिः स्पर्शं न प्राप्नोति, एवं परमं चेतन्यं तत्र उत्पन्नैः सृष्टिभिः वा आधारैः न स्पृश्यते। यथा अग्निः केवलं समुद्रेषु प्रतिबिम्बितः दृश्यते, न तु मयि, तद्वत् चेतन्यं केवलं सूक्ष्मशरीरे प्रकाशते, स्थूलशरीरे न। सर्वसंकल्परहितं, सर्वनामरहितं चेतन्यं केवलं ‘अविनाशी सारः’ इत्यादिभिः शब्दैः निर्दिश्यते। शतांशादपि सूक्ष्मतरं, ज्ञानेषु रूपरहितं दृश्यते; तथापि, शुद्धाशुद्धविश्वस्य एकमेव साक्षी, सर्वत्र ऐक्यं पश्यति। यथा समुद्रस्य विस्तारे लहर्यः उत्पद्यन्ते, तथैव शुद्धचेतन्यं विना विविधरूपाणि न प्रकटन्ते। चेतन्यं स्वयमेव चैतन्यं च विषयं च ग्राहयति, अतः इदं विश्वं आत्मनि तिष्ठति; ज्ञान-अज्ञानविचारैः भेदबुद्धिः जायते, ततः किञ्चिदस्ति इति कल्पना भवति। अज्ञानेषु चेतन्यं विश्वरूपेण, उग्रस्वरूपेण, असत्यत्वेन प्रकटते; ज्ञानेषु तु प्रकाशस्वरूपा, सर्वैक्यरूपा, सर्वस्य साररूपा। सर्वदा, अनुभवानुसारं, सा सूर्यादीन् प्रकाशयति; सा सर्वेषां जीवेषु रसः, सत्ताकल्पनायाः कल्पना। सा न अस्तं याति, न उदेति, न तिष्ठति, न स्थायिनी; न गच्छति, न आगच्छति, नत्र, नात्र—एषा चेतना। एषा शुद्धरूपा चेतना स्वात्मनि स्थित्वा, हे राघव, विविधरूपेण ‘विश्व’ इत्याख्यया विस्तारयति। यथा प्रकाशः प्रकाशसमूहेषु, जलं जलसमूहेषु तिष्ठति, एवं चेतन्यं सृष्टिसम्प्लवेषु कम्पते। स्वभावेन, ‘चेतन्य’ नाम्ना, सर्वव्यापिनी, स्वयम्भू, प्रकाश-अप्रकाशरूपेण, अखण्ड-विभक्तरूपेण प्रकटते। स्वप्रतिबिम्बशक्त्या, अनन्तस्थितिं परित्यज्य, क्रमशः अज्ञानावस्थां प्राप्नोति—‘अहं इदम्’ इति भावेन। विविधता वर्धमानां, संसारमार्गानुगता, सत्त्वासत्त्वग्रहण-विसर्जनावस्थां प्राप्नोति। सूक्ष्मशरीरं, शतशः कम्पनैः युक्तं, क्रियते च न क्रियते च; भूमिगर्ते स्थितं अंकुरसमूहं उद्भवति। आकाशः, शून्यस्वरूपः, सर्वरूपाणि विरोधं विना स्वीकुरुते; वायुः, केवलं गतिरेव गुणः, जलं तु रसस्वरूपम्—एवमेव। स्थूलभूः, प्रकटाग्निः, स्थैर्ययुक्ता लोकाः—एते समयस्य अनुमत्याः, प्रतिबन्धस्य च, योगेन तिष्ठन्ति, कालः गणनया तिष्ठति। यथा पुष्पं शनैः लताग्रं गच्छति, परागं संचिनोति; कूपमृद्गर्ते जलसुखं तृणं भूमौ भवति। सूक्ष्मरेखाः मूलस्थाः फलं गच्छन्ति, लघुं तु रसबिन्दु; ताः कुसुमपंक्तिषु रूपं धारयन्ति। इन्द्रधनुषः बाणसंघेन अणवः संरक्षणं कुर्वन्ति; योगः नित्यं नूतनरूपेण आविर्भवति। वासन्तिके कालः पुष्पपुच्छसमूहः उपसर्वति; दावानलशक्तयः ग्रीष्मानुक्रमं गच्छन्ति। श्याममेघसमूहः वर्षाकालं याचते; फलसमूहः शरद्कालं अनुगच्छति। शीतकाले दशदिक् हिमेन आच्छाद्यते; शीतवायवः जलं शिलासु वहन्ति। कालः स्वनियमं न परित्यजति, युगैः युक्तं तन्तुं तनोति; सृष्टयः लहरिलहरीक्रीडया प्रवर्तन्ते। दैवम् स्वस्थैर्यं प्राप्नोति, दृढता-नैपुण्येन कर्म करोति; स्थिरा भूमिः आधारस्वरूपा, प्रलयपर्यन्तं तिष्ठति। अत्र, परलोकेषु, चतुर्दशविधाः भूताः सन्ति; विविधकर्मणि, क्रीडायां, विविधरूपप्रदर्शने च तिष्ठन्ति। पुनः पुनः लीयन्ते, पुनः पुनः जायन्ते; यथा प्रवाहे बुल्बुलाः एकान्तरं पतन्ति। आगच्छन्ति, गच्छन्ति, तिष्ठन्ति, गर्जन्ति, स्वार्थं अनुगच्छन्ति, जन्मसमूहं धावन्ति; यथा उन्मत्ताः, कल्पितबुद्ध्या, प्रयत्नैः, दैवेन विवशाः। एवं, स्थिर-स्थिररूपाः सृष्टिचक्राः सर्वत्र प्रवर्तन्ति; सर्वे ब्रह्मस्वभावात् आगच्छन्ति, यान्ति च। सर्वं स्वयमेव जायते, प्रत्येकं अन्यस्य कारणं भवति; प्रत्येकं अन्येन विनश्यति, स्वभावेन लीयते। यथा गम्भीरजले गमनं स्वयमेव स्थिरं दृश्यते, एवं असत्य-सत्यं शुद्धचेतन्यं रूपेण दृश्यते। यथा ग्रीष्मे आकाशे नदीः दृश्यन्ते, यद्यपि आकाशः निराकारः, एवं सृष्टिदृश्यं मनसः सारमध्ये दृश्यते। यथा मदनिमित्तं स्वात्मा अन्यरूपेण प्रतीतिः, एवं मनसः चेतन्यसारः अन्यरूपेण प्रतीतिः। एषा न सत्यम् नासत्यम्; केवलं चेतन्यं, यथारूपं तिष्ठति, न अधिकं न चावधिकम्—यथा सुवर्णं कटकादिषु अस्ति। येन त्वं शब्दं, रसं, रूपं, गन्धं च जानासि, हे राघव, स एव आत्मा, परमब्रह्म, सर्वत्र व्याप्य, स्थितः। बहुलत्वात् एकत्वात् च परे, शुद्धात्मनि सर्वव्यापिनि, द्वितीयभावना केवलं कल्पना; अन्यथा, कत्रचित् नास्ति। एवं ब्रह्मा राघवाय विश्वस्य सत्यासत्यस्वरूपं, चेतन्यस्य अखण्डैक्यं, कालक्रमस्य विविधरूपं, तथा सर्वस्य ब्रह्मस्वभावं स्निग्धतया, सूक्ष्मतया, विस्तारयामास।