शरीरपर्वते नवखानि नवस्रवन्ति नद्यः पुनः न प्रवहन्ति, नापि तत्र प्रबुद्धपक्षिणः तेजस्विनः विचारवृन्दाः समुत्पद्यन्ते। स्वचेतनागुहायाः परमपावनता सम्पद्यते, आत्मसूर्यः महाप्रभाते अतीव प्रकाशते। घनमोहभारात् विमुक्तः, परमैकान्त्यं प्राप्य, आशाकामादिकाः दिशः सम्यग् प्रक्षालिताः शान्ताः च प्रकाशन्ते। निर्मलहृष्टाकाशकुसुमं तीव्रं दीप्तिमद् भूत्वा, शरत्कालचन्द्रिकेव दिशः शीतलयति। सर्वसमृद्ध्याः प्रभया विवेकभूमिः सुस्पष्टा परमफलिन्यभवत्, परमसुखपूरिता च। तत्र दिव्यप्रभया शोभितं पर्वतवनमण्डितं जगत् जायते, निर्मलम्, स्वच्छम्, शीतलच्छायायुतम्। हृदयसरः विस्तीर्णशान्तिम् अवाप्य, अतीव निर्मलस्वच्छं जातम्, तत्र कमलकोषः निष्कलुषप्रभया दीप्तिमान्। आत्ममदभ्रमरः मलिनः चञ्चलः च, हृदयकमलमूलात् कुतश्चित् गच्छति, पुनर्न दृश्यते। सः अपेक्षारहितः, सर्वव्यापी, सर्वेश्वरः, संस्कारशून्यः, शान्तचित्तः, स्वशरीरपुरेश्वरः भवति। स्वविचारप्राप्तस्वदीपेन मनसि प्रकाशमाने, स्थिरया बुद्ध्या सर्वचेष्टाशान्तौ, सः अनुत्पत्तिविहीनान् निर्भयान् मार्गान् पश्यति, ज्वररहितः, शरीरपुरी दीप्तिमान् भवति। तदा ब्रह्मन्, मे बुद्धिवृद्धये पुनः कथय, यथा इदं विश्वं स्थितं, विश्वातीतचेतनायाम् एव तिष्ठति। यथा उदकस्रोतसां लहरीः उत्पत्त्यर्थं स्थिताः अपि, सूक्ष्मत्वात् दृष्टिगोचराः न भवन्ति, एवं चेतनासारस्य सृष्टयः अपि। यथा व्योम सर्वव्यापि सूक्ष्मं च सन् न दृश्यते, तथा अविभक्तं चेतनांशं सर्वत्र स्थितं अपि न पश्यामः। यथा मणौ स्त्रियाः प्रतिबिम्बं दृश्यते, न सत्तायाः नासत्तायाः च, एवं आत्मनि एषा सृष्टिः न सत् नासद्वा। यथा आकाशं मेघैः पक्षिभिः वा तत्र स्थितैः न स्पृश्यते, तथैव परमचेतना चेतनास्थेषु सृष्टिषु न स्पृश्यते। यथा अग्निः केवलं समुद्रेषु प्रतिबिम्बितः, न मयि, तथा चेतना केवलं सूक्ष्मशरीरे प्रकाशते, स्थूलशरीरे न। सर्वसंकल्परहितं, सर्वोपाधिकं विहाय, एषा चेतना केवलं ‘अक्षर’ इत्यादिनाम्ना निर्दिश्यते। शतांशव्योमात् अपि सूक्ष्मा, विदुषां रूपरहिता दृश्यते; सा एव सर्वस्य शुद्धाशुद्धलोकस्यैकसाक्षिणी, एकत्वदर्शिनी। यथा सागरस्य महत्या लहर्यादिरूपाः उत्पद्यन्ते, तथैव शुद्धचेतनायाः भिन्नभिन्नरूपाः न वस्तुतः दृश्यन्ते। चेतना च चेतनं च ज्ञेयम् च गृह्णाति, तस्मात् इदं विश्वं आत्मनि तिष्ठति; ज्ञाताज्ञानकल्पनया भेदबुद्धिः जायते, कश्चित् अस्ति इति कल्प्यते। अविदुषां मध्ये सा विश्वरूपिणी, उग्रस्वभावा, असत्यरूपा च दृश्यते; विदुषां तु सा प्रकाशरूपा, सर्वैक्यात्मिका, सर्वस्य सारम् एव। सा सर्वदा अनुभवानुसारं सूर्यादीन् प्रकाशयति; सा एव सर्वभूतानां रसनां, सत्ताकल्पनां कल्पयताम्। सा न अस्तं गच्छति, न उदेति, न उत्तिष्ठति, न तिष्ठति; न गच्छति, न आगच्छति, न अत्र, न चान्यत्र—एषा चेतना। एषा शुद्धरूपिणी चेतना, स्वयमेव स्थित्वा, हे राघव, ‘विश्व’ इत्यनेकेन प्रकारेण प्रपञ्चते। यथा प्रकाशः प्रकाशसमूहेषु, जलं जलसमूहेषु, तथा चेतना सृष्टिविकारेषु कम्पते। स्वभावतः चेतना, सर्वव्यापिनी, स्वयम्भू, सैव प्रकाशरूपा, अप्रकाशरूपा, अविभक्ता, विभक्तरूपा च। आत्मचिन्ताशक्त्या अनन्तदशां विहाय, शनैः अज्ञानदशां प्राप्नोति—‘अहं एषः’ इति भावेन। विविधता वृद्ध्या, संसारमार्गानुसरणेन, सः स्थितिं प्राप्नोति यत्र सत्तानास्तयोः ग्रहणविमोक्षणे विरम्यते। सूक्ष्मशरीरं शतशः कम्पनैः युक्तं, कर्तृ, अकर्तृ च; बीजसमूहः भूमिकुहरे स्थितः, अंकुररूपेण समुत्क्षिप्यते। आकाशः, शून्यस्वभावः, सर्वरूपाणि अनवद्यं गृह्णाति; वायुः, केवलं गतिकर्मा, आपः, रसरूपा, एवं भवन्ति। स्थूलधरणी, दृश्याग्निः, स्थैर्ययुक्ता लोकाः—एते कालस्य गणनया स्थितस्य नियमनवशात् तिष्ठन्ति। यथा पुष्पं शनैः लतान्तं गच्छति, परागं सञ्चिन्वन्; मृत्तिकाकुहरे सलिलानन्दः भूमौ तृणं भवति। ये सूक्ष्माः संस्काराः मूलस्थाः, फलपर्यन्तं यान्ति, क्षीणाः सन्तः, केवलं साररूपेण; एते रेखाः कोमलपत्रेषु रूपं गृह्णन्ति। अणवः, इन्द्रधनुषः बाणसंरचनया उपस्थिता, रूपनिर्माणं धारयन्ति; योगः नित्यम् नूतनः संयुज्यते। पुष्पकोशसमूहाः वसन्तस्य सेवकाः; दावानलशक्तयः ग्रीष्मकालस्य क्रमं प्रति यान्ति। नीलमेघसमूहाः वर्षाकालं प्रति प्रयत्नं कुर्वन्ति; फलं समूहेन शरद्कालस्य समयं साधयन्ति। शिशिरे, दश दिशः हिमेन आच्छादिताः; शीतवाताः जलं शिलायाः प्रति वहन्ति। कालः स्वं क्रमं न जहाति, यः युगैः तन्तुभिः विहितः; सृष्टयः तरङ्गतरङ्गक्रीडया प्रवर्तन्ते। दैवम् अपि स्वस्थैर्यं प्राप्य, दृढतया कौशलयुक्तं कर्म करोति; स्थिरा भूमिः, धारास्वभावा, प्रलयपर्यन्तं स्थित्वा तिष्ठति। अत्र, परत्र च, चतुर्दशभेदाः प्रजाः सन्ति; ते विविधकर्मसु, क्रीडासु, विविधरूपदर्शनं च कुर्वन्ति। एवं, शरीरपर्वते आत्मप्रभया दीप्ते, विशुद्धचित्ते, सम्यग्दर्शने, विश्वस्य सर्वमूलं चेतनारूपं प्रकाशते, तत्र सर्वसृष्ट्याः रहस्यम् अवभासते।