राघव, जलमेव एकं, तस्य तुर्मिलनं वा अन्यदिति यः भेदबुद्ध्या चिन्तयति, स एव अविद्यायाः परिणामः। यः तु जानाति—"एषः तुर्मिलः केवलं जलमेव"—स एव एकत्वज्ञानस्य स्वरूपं वेत्ति। अज्ञानात् दुःखमेव जायते, यत् त्याज्यग्रहणरूपेण दृश्यते; ज्ञानस्य सन्निधौ तु केवलं अनन्तता एव शेषितेति। मनसो रूपाणि यानि चिन्तया कल्पितानि, तानि सर्वाणि असत्यानि; तस्मात्, हे राघव, असत्ये विनष्टे पुनः किम् आपद्भवेत्? यथाऽनुरागरहितः बान्धवः रागद्वेषविरहितया बुद्ध्या दृश्यते, तथैव नामरूपपञ्जरं स्वात्मरूपेण पश्य। यथा तादृशात् बान्धवात् सुखदुःखयोः स्पर्शो न भवति, तथैव परब्रह्मविज्ञाननिष्ठस्य आत्मनः किञ्चित् न स्पृशति। यत् अनादिनिधनं शिवज्ञानं दृश्यद्रष्टृमध्यम्, तत्र स्थितस्य मनः शान्तिम् अधिगच्छति, यथा वातनिवृत्तौ रजः शममुपैति। यदा मनसो वातः प्रशान्तः, तदा शरीररजः अपि उपशमं याति; संसारनगर्यां तु तस्मिन्मेघः पुनः नोत्पद्यते। यदा वासनावरिषु उपशमः, तदाश्रये क्षीणे, तदा शान्तिः जायते; मूढता च हृदयकम्पः च नश्यतः, कर्दमः अपि शुष्कः भवति। हृदयमहावने यत्र तृष्णालता शुष्काः, इन्द्रियगुच्छाः सन्कुचिताः, तत्र मिथ्याज्ञानघनः विक्षतः भवति। मोहमयः तिमिरः प्रभाते निशायामिव लीयते; सा मूढता अपि कुतश्चित् गच्छति, यथा मन्त्रेण विषं विनश्यति। देहपर्वते नवद्वारनदीनां प्रवाहः न स्यात्; तेजस्विनां विचारपक्षिणां समूहो नोत्पद्यते। स्वचेतनागुहायां परमपवित्रता लभ्यते; आत्मसूर्यः महाप्रभाते अत्यन्तम् प्रकाशते। मोहपर्वतभारात् विमुक्तः, परमैकान्त्यं प्राप्तः, आशादिकां दिशः शुद्धाः शान्ताश्च प्रकाशन्ते। व्योमपद्मं विमलं हृष्टं प्रस्फुरति, शीतलप्रभया दिशः शान्तयति, यथा शरदिन्दुना। समृद्ध्याः प्रभया विवेकभूमिः विशुद्धा परमफलप्रदा परमसौख्येन पूर्यते। विश्वं पर्वतवनादिभिः भूषितं, तेजसा शोभितं, निर्मलं, विशुद्धं, शीतलच्छायायुक्तं जायते। हृदयं सरः विस्तीर्णशान्तिं प्राप्य, महापवित्रं निर्मलं च भवति; तस्य पद्मगर्भः निर्मलप्रभया प्रकाशते। अहङ्कारमधुकरः, मलिनः चञ्चलः, हृदयपद्मात् कुतश्चित् गच्छति, पुनः न दृश्यते। सर्वासां अपेक्षाणां मुक्तः, सर्वव्यापी, सर्वेशः, वासनाशून्यः, प्रशान्तचित्तः, स्वशरीरनगरस्य स्वामी भवति। आत्मप्रकाशदीपेन मनसि प्रदीप्ते, स्थिरबुद्ध्याः सर्वविक्षेपक्षये, सः अव्ययभीतरहिताः पन्थानः पश्यन्, शरीरनगर्यां विराजते। ततः राघवः पप्रच्छ—"हे ब्रह्मन्, पुनः श्रोतुमिच्छामि, मम बुद्धिवृद्धये, यथा इदं विश्वं, यथास्थितम्, विश्वातीतचेतनायाम् एव तिष्ठति?"। यथा तुर्मिलाः उत्पत्त्यर्थिनः सन्तः अपि जले सूक्ष्मत्वात् अदृश्याः, तथैव सृष्टयः चैतन्यसारत्वे अव्यक्ताः सन्ति। यथा आकाशं सर्वत्र व्याप्य सूक्ष्मत्वात् अदृश्यं, तथैव चैतन्यस्य अविभागः सर्वत्र सन् अपि न दृश्यते। यथा मणौ स्त्रीच्छायाः दृश्यते, सा नास्ति न वा अस्ति, तथैव स्वात्मनि सृष्टिः न सत्यं नासत्यं। यथा आकाशं मेघैः पक्षिभिः वा तत्र स्थितैः न स्पृश्यते, तथैव परचैतन्यं सृष्टिभिः वा तदाश्रयैः न स्पृश्यते। यथा वह्निः केवलं समुद्रेषु प्रतिबिम्बितः, न मयि, तथैव चैतन्यं केवलं सूक्ष्मशरीरे प्रकाशते, स्थूलशरीरे न। सर्वसङ्कल्पविकल्परहितं, केवलं 'अविनाश्यात्मा' इति नाम्ना उच्यते। शतांशेन अपि व्योम्नः सूक्ष्मतरं, ज्ञातॄणां रूपरहितं दृश्यते; स एव सर्वस्य शुद्धाशुद्धजगतः एकसाक्षी। यथा समुद्रे तरङ्गादिस्वरूपाः जायन्ते, तथैव शुद्धचैतन्यं विना अन्यद् न दृश्यते। चैतन्यं चेतन्यं च वस्तु च गृह्णाति, तेन इदं जगत् आत्मनि स्थितम्; ज्ञाताज्ञानकल्पनया भेदबुद्धिः जायते, किञ्चित् अस्तीत्येव कल्प्यते। मूढेषु सा बहुविधजगत्स्वरूपेण, उग्ररूपा, असत्यैव दृश्यते; बुधेषु सा प्रकाशरूपिणी, सर्वैक्यस्वरूपा, सर्वसाररूपा च। सदा अनुभवात् सा सूर्यादीन् प्रकाशयति; सा सर्वेषां स्वादुः, सन्तः ये कल्पयन्ति तेषां कल्पना। सा न अस्तं गच्छति, न उदेति, न तिष्ठति, न स्थाति; न गच्छति, न आगच्छति, नात्र, नान्यत्र—एषा चैतन्यः। एषा शुद्धरूपा चैतन्या स्वयमेव स्थित्वा, हे राघव, 'जगत्' इति नाम्ना नानाविधं विस्तारयति। यथा प्रकाशः प्रकाशसमूहेषु, आपः जलसमूहेषु, तथैव चैतन्यं सृष्टिविकारेषु कम्पते। स्वभावतः 'चैतन्य' इति नाम्ना, सर्वव्यापिनी स्वयम्भूः, सा प्रकाशरूपेण अपि, अप्रकाशरूपेण अपि, अविभक्तरूपेण च विभक्तरूपेण च व्यवहर्तुं शक्यते। स्वप्रतिबिम्बशक्त्या अनन्तभावं त्यक्त्वा, शनैः अज्ञानदशां प्राप्नोति, 'अहं एषः' इति भावनया। विविधता वर्धिता सति, संसारमार्गं अनुसृत्य, सः भावाभावग्रहणत्यागे विश्रामं प्राप्नोति। सूक्ष्मशरीरं शतानि स्पन्दनानि कृत्वा, कुर्वन् न च कुर्वन्, बीजसमूहः भूमिगह्वरे स्थितः, उपरि उत्थायति। आकाशं शून्यस्वरूपं सर्वरूपाणि विरुद्धं विना गृह्णाति; वातः केवलं गमनधर्मा, आपः स्वादुर्मात्रा, एवं तु अन्ये अपि।