शृणु, राघव, यथा परमार्थतत्त्वं ब्रह्मस्वरूपमुपलभ्यते। यदवस्थायां न बन्धो न मोक्षो न द्वैतं नाद्वैतमस्ति, सा सर्वथा ब्रह्मण एव सारः, एषा परमार्थसत्यता। यदा चित्तं सर्वदृष्टिषु विशुद्धं निर्ममं निर्विकल्पं च भवति, तदा मनः शून्यवत् प्रतीयते; तदा एव ब्रह्म साक्षात्क्रियते, नान्यथा। यथा शुभचिन्तनजलैः मनः शुद्धं भवति, तदा तद्ब्रह्मदर्शनसमर्थं जायते, यथा शुभ्रवस्त्रं रागे सम्यग् वर्णं गृह्णाति। यदा दृढनिश्चयेन सर्वं 'अहम्' इति 'मम' इति च अनुभूयते, ग्रहणत्यागयोः भेदः क्षीणः स्यात्, तदा बन्धमोक्षयोः किमु वक्तव्यम्? शुद्धचित्तस्य देहः शास्त्रयुक्तिवैराग्यनियन्त्रितः, रत्नमिव प्रभां त्यजति गृह्णाति च। यदा मनः विषयैक्यं गच्छति, तदेकत्वं मिथ्याज्ञानोत्थं क्षणिकं विनाशिनं च विज्ञेयम्। यदा मनः सर्वबाह्याभ्यन्तरवृत्तीन् त्यक्त्वा लीनं भवति, तदा स एव परमार्थलाभः। दृश्यद्रष्टृविवेकः स्फुटः अपि मिथ्यैव; तत्र लीनं मनः एव तद्रूपं, नान्यत्। यतः आद्यन्तौ विनाश्यौ, मध्येऽपि तद्वत्; अतः मिथ्याज्ञानयुक्तं मनः दुःखितं भवति, विषयः सन्नपि। यदि न 'अयं विश्वः आत्मैव' इति ज्ञायते, तदा दुःखं जायते; अन्यथा दृश्यैषा विभूतिरेव भोगमोक्षदायिनी। 'जलमेकं तारा अन्यत्' इति यद्भेदज्ञानं, तदज्ञानम्; 'एषा तारा जलमेव' इति यदेकत्वदर्शनम्, तत् विज्ञानम्। अज्ञानात् दुःखमुत्पद्यते, यत् त्याज्यग्रहणरूपेण दृश्यते; तस्याभावे विज्ञानात् केवलं अनन्तता शेषः। मनोवृत्तयः चिन्तया कल्पिताः, ताः मिथ्या एव; तासां विनाशे किं शोकः शेषः, वद राघव। यथा अनासक्तबान्धवे रागद्वेषरहितेन मनसा दृश्यते, तथा दृश्यपञ्जरं आत्मरूपेण पश्य। यथा अनासक्तबान्धवे सुखदुःखयोः स्पर्शो नास्ति, तथा परमार्थविज्ञानस्थितस्य आत्मनः न स्पर्शः। यत् अनाद्यनुग्रहमयज्ञानं दृश्यद्रष्टृमध्यस्थितम्, तत्र स्थिते मनः प्रशान्तं भवति, यथा वायुनिवृत्ते रजः। यदा मनोवायुः प्रशान्तः, तदा देहरजः अपि शमं याति; संसारपुरीषु तु धूमः नोत्पद्यते। यदा संस्कारवृष्टिः निवृत्ता, तेषां आधारः अपि क्षीणः, तदा शान्तिः उपजायते; यदा जडता ह्रदयोश्च कम्पः शुष्कः। हृदयमहावने तृष्णालताः शुष्काः, इन्द्रियगुच्छाः न्यूनाः, मिथ्याज्ञानघनः विदारितः। मोहधूमः प्रभाते निशेव यथा विलीयते, तथा स जडता कुतश्चित् गच्छति, विषम् इव मन्त्रेण नष्टम्। देहगिरौ नवच्छिद्रनद्यः न प्रवहन्ति, दीप्तपक्षिणः चिन्ताजाता नोत्पद्यन्ते। स्वचैतन्यगर्भे परिशुद्धता लभ्यते, आत्मसूर्यः महाप्रभाते विशदतमान् प्रकाशते। घनमोहभारात् विमुक्तः, परमैकान्त्यं प्राप्य, आशादिशाः शुद्धाः शान्ताः च प्रकाशन्ते। विशुद्धहृष्टाकाशकुसुमं दीप्ततरं, शीतलम् अम्बरचन्द्रप्रभेव, दिशः शीतयति। सर्वसमृद्धिप्रभया विवेकभूमिः सुस्फुटा परमफलप्रदा परमसुखपूर्णा च भवति। विश्वं पर्वतवनादिभिः शोभितम्, परमप्रभया विभाति, विशुद्धं निर्मलं शीतलच्छायायुतं च दृश्यते। हृदयं सरः प्रशान्तमुत्तमं विशुद्धं निर्मलं च, तस्य पद्मगर्भः निर्मलदीप्त्या प्रकाशते। अहङ्कारभ्रमरः मलिनः चञ्चलः च, हृदयपद्मात् कुतश्चित् गच्छति, पुनर्न दृश्यते। स आशाभिहीनः सर्वगतः सर्वेशः संस्काररहितः शान्तचित्तः स्वदेहनगरस्य स्वामी भवति। आत्मदीपेन स्वविचारप्राप्तेन मनसि दीप्यमाने, स्थिरबुद्ध्या सर्वक्लेशे शान्ते, स अनुत्पत्तिपथान् निरीक्षते, भयविरहितः शीतलः देहनगरे प्रकाशते। एवमुक्ते, राघवः पप्रच्छ—"हे ब्रह्मन्, पुनः कथय, यथा इदं विश्वं, यथास्थितम्, विश्वातीतचेतनायाम् स्थितम्।" यथा तरङ्गाः उत्पत्त्यर्थं जलस्यां सन्तः अपि, सूक्ष्मत्वात् अदृश्याः, तथा एव चैतन्यसारस्यां सृष्टयः अपि। यथा आकाशः सर्वगतः सूक्ष्मत्वात् अदृश्यः, तथा चैतन्यस्य अविभाज्यांशः सर्वत्र सन्नपि न दृश्यते। यथा मणौ स्त्रैणप्रतिबिम्बं दृश्यते, न सत्तया नासत्तया, तथा आत्मनि सृष्टिः न सत् नासदिति। यथा आकाशं मेघैः पक्षिभिः वा तदाश्रितैः न स्पृश्यते, तथा परमतत्त्वम् अपि चैतन्ये उत्पन्नैः सृष्ट्याश्रयैः न स्पृश्यते। यथा वह्निः केवलं समुद्रेषु प्रतिबिम्बितः, न मयि, तथा चैतन्यं केवलं सूक्ष्मशरीरे प्रकाशते, न स्थूलशरीरेषु। सर्वसङ्कल्परहितं, सर्वनामरहितं, एषा चैतन्या केवलं 'अविनाशिसारः' इति शब्दैः निर्दिश्यते। शतांशात् अपि सूक्ष्मतरं, ज्ञातॄणां रूपरहितं प्रतीयते; स एव सकलशुद्धाशुद्धविश्वस्यैकद्रष्टा। यथा समुद्रे तरङ्गादिरूपाः उत्पद्यन्ते, तथैव शुद्धचैतन्याद् अन्यत् किञ्चिद् नोत्पद्यते। चैतन्यं चैतन्यिनं च विषयं च गृह्णाति, अतः विश्वं आत्मनि तिष्ठति; ज्ञाताज्ञानकल्पनया भेदबुद्धिः जायते, किञ्चिदस्ति इति कल्प्यते। एवं, राघव, ब्रह्मस्वरूपस्य रहस्यं, मनःशुद्धेः साधनं, विज्ञानस्य महिमानं च निरूपितम्।