जलस्य रसेन संयुतं जलं मधुरं भवति, मधुरता मिश्रिते सदा मधुरत्वं लभते; बीजं यदि विषेण सिक्तं भवति, तदा तद् अपि तिक्तत्वं प्राप्नोति। तथा शुभप्रवृत्त्या मनः महत्तरं भवति; इन्द्रस्य मनसः राज्येन, स्वप्ने अपि, मनुष्यः इन्द्रभावं प्राप्नोति। किं तु लघुच्छायाभिलाषैः मनः संकुचितं दुर्बलं च भवति, यथा भूतमोहात् स्वस्थः जनः रात्रौ भूतान् पश्यति। यदा मनः विशालं शुद्धं च भवति, तदा मलः न तिष्ठति; यदा विशालं अशुद्धं च, तदा प्रकाशः न भवति। विशालाशुद्धे चित्ते फलं तदनुसारमेव उदेति; विशालशुद्धे च फलं तदनुसारमेव भवति। सत्पुरुषः अपि क्षीणः सन् धर्ममार्गं न परित्यजति, सदा यत्नशीलः, यथा चन्द्रः पूर्णत्वाशां पूरयन् कदापि न विश्राम्यति। अत्र न बन्धोऽस्ति, न मोक्षः, न बद्धः, न बध्नाति; एषा केवलं मिथ्याजाता माया, यथा मायावल्लरी। अयं जगत् असत्-स्वभावम्, गन्धर्वनगरवत्, मरीचिकाक्रमात् उदितम्, द्विचन्द्रमायोपमं दृश्यते। 'नाहं अनन्तः, अहं अल्पः' इति सन्देहः जायते; किन्तु, 'अहं अनन्तः, अहं परः' इति निश्चित्या सः विलीयते। 'अहं सर्वव्यापी, शुद्धः स्वात्मनि' इति यः भावः, स एव संसारबन्धनम्, स्वकल्पनया कल्पितम्। यत्र न बन्धो न मोक्षः, न द्वैतं नैकता, स एव ब्रह्मणः सारः, एषा परमा सत्यम्। यदा मनः सर्वदृष्टिषु शुद्धं असङ्गं च भवति, तदा मनःशून्यवत् भवति; तदा एव ब्रह्म साक्षात्क्रियते, न अन्यथा। शुभचिन्तनवारिणा शुद्धीकृतं मनः ब्रह्मदर्शनं प्राप्नोति, यथा श्वेतवस्त्रं रंगे रंगं गृह्णाति। यदा निश्चयेन सर्वं 'अहं मम' इति दृष्टं, ग्रहणत्यागयोः भेदो नश्यति, तदा बन्धमोक्षयोः किं वदेत्? शुद्धचित्तस्य शरीरं शास्त्रदृष्ट्या वैराग्येण च दीप्तिं त्यजति गृह्णाति च, यथा रत्नम्। यदा विषयैक्यं चित्तस्य जायते, सा अवस्थाऽविद्यया उत्पन्ना, क्षणिका नश्यन्ती च। यदा मनः सर्वबाह्याभ्यन्तरदर्शनं त्यक्त्वा लीनं भवति, सा परमार्थलाभः। दृश्यद्रष्टृनिश्चयं मिथ्यैव, तत्र चित्तलय एव तत्त्वं, न अन्यत्। यतः आदिः अन्तः च नश्यतः, मध्ये अपि तद् असत्यम्; अतः मिथ्याज्ञानयुक्तं मनः दुःखमयम्, वस्तुनि सति अपि। यदि 'अयं संसार आत्मैव' इति न दृश्यते, दुःखदायकः भवति; अन्यथा, दृश्यशोभैव भोगमोक्षदायिनी। 'जलमेकं, तरङ्गोऽन्यः' इति विविधज्ञानं मूढता; 'एष तरङ्गः जलमेव' इति एकत्वज्ञानम्। अज्ञानात् दुःखम्, यत् त्याज्यग्रहणरूपेण दृश्यते; तस्याभावे ज्ञानात् केवलं अनन्तता शेषः। मनसो रूपाणि चिन्तया कल्पितानि असत्यानि च; तस्मात्, राघव, असत्ये विनष्टे किं दुःखं शिष्यते? यथा अनासक्तबन्धौ रागद्वेषरहितया बुद्ध्या दृश्यते, तथैव रूपपञ्जरं स्वात्मरूपेण पश्य। यथा तत्र सुखदुःखयोः स्पर्शो नास्ति, तथैव परब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य आत्मनः। आद्यन्तरहितं शुभज्ञानं यत् दृश्यद्रष्टृमध्यम्, तस्मिन् सत्ये स्थिते मनः शान्तं भवति, यथा वायौ शान्ते रजः। यदा मनोवायुः शमितः, तदा देहरजः अपि शम्यति; संसारपुरे तु तिमिरं न पुनरुत्पद्यते। यदा वासना-वृष्टिः उपरता, तदाश्रयो नष्टः, शमः जायते; यदा मूढता हृदयकम्पः च नश्यतः, कीचकोपि शुष्कः। हृदयमहावने तृष्णालता विलीनाः, इन्द्रियगुच्छाः क्षीणाः, मिथ्याज्ञानघनः विदारितः। मोहधूमः निशायां प्रभातकाले इव लीयते; सा मूढता अपि यत्र कुत्रापि गच्छति, यथा विषं मन्त्रेण शमिते। देहगिरौ नवच्छिद्रनद्यः न प्रवहन्ति; प्रबुद्धपक्षिणः चिन्ताजाता न उत्पद्यन्ते। स्वचेतनागुहां परमशुद्धिं प्राप्नोति; आत्मसूर्यः महाप्रभाते स्वच्छः प्रकाशते। घनमोहभारात् विमुक्तः, परमैकान्त्यं प्राप्य, आशाभिलाषदिग्भ्यः शुद्धाः शान्ताः च प्रकाशन्ते। शुद्धहृष्टाकाशपुष्पं दीप्तं, शीतलकरैः दिशः शीतलयति, शरदिन्दुवत्। सर्वसमृद्ध्यभासेन विवेकभूमिः सुस्पष्टा परमफलप्रदा, परमसुखपूरिता च। जगत् उदेति, शैलवनादिभूषितं, परमशोभनं, निर्मलं, स्वच्छं, शीतलच्छायायुतम्। हृदयं सरः विस्तारशान्तिं प्राप्नोति, परमशुद्धं स्वच्छं च, तस्य पद्मगर्भं निर्मलप्रभया दीप्यते। अहङ्कारभ्रमरः कलुषितः चञ्चलः च, हृदयपद्ममूलात् कुतश्चित् गच्छति, पुनः न दृश्यते। स आशाभिलाषरहितः, सर्वव्यापी, सर्वेश्वरः, वासनाशून्यः, शान्तचित्तः, स्वदेहनगरस्य स्वामी भवति। आत्मप्रकाशदीपेन विचारसम्पन्नेन चित्ते, स्थिरबुद्ध्या च, सर्वविक्षेपे शान्ते, सः अव्ययाभयमार्गान् पश्यति, ज्वररहितः, देहनगरीं प्रकाशयन् विराजते।