शृणु, राघव, अस्य जगतः यान्यपि चक्राणि दृश्यन्ते, तानि मन एव; गिरिश्रेणयः अपि मन एव; व्योम अपि मन एव; शरीरं मन एव; मित्रः अपि मन एव; शत्रुः अपि मन एव। यदियं कल्पनायाः मलिनीता, या चैतन्यस्वरूपस्य विस्मरणं, सा एव मन इति कथ्यते; एषा एव प्रवृत्तिः, या संसारस्य कारणं, वासनैति प्रसिद्धा। यदा चेतना, प्रत्यक्षानुक्रमेण संस्पृष्टा, स्वल्पकल्पनया कलुषिता, तदा सा जीव इति कथ्यते, या मनसोऽपि सारमात्रम्। या चेतना, प्रत्यक्षरूपेण वशीकृता, स्थिरं रूपं प्राप्य, अज्ञानं प्रविशति, सा विस्तरं प्राप्य, मनः अवस्थां कल्प्यते। न आत्मा संसारी, न शरीरम्, न रक्तं; सर्वं शरीरादि जडमात्रम्, देही तु आकाशवत् असंस्पृष्टः। शरीरस्य खण्डनं क्रियते चेत्, शेषं रक्तादि एव; यथा कदलीस्तम्भस्य विदारणे पत्राण्येव दृश्यन्ते। मन एव जीवः, पुरुषः, तद्रूपं स्वीकृत्य तिष्ठति; आत्मा स्वकल्पितविभागैः स्वयमेवात्मानं गृह्णाति। पुरुषः स्वकल्पनातन्तून् विस्तार्य, तैः एवात्मनं बध्नाति, यथा कृमिः कोषं निर्माति। एष देहाभिमानं परित्यज्य, अन्यत्र अन्ये काले च, अन्यदेहम् उपादत्ते, यथा अङ्कुरः पत्ररूपं प्राप्नोति। यादृशी वासना, तादृशं मनः उदेति; यथा स्वप्नकाले मनसा यद्भावितं, तदेव रात्रौ स्वप्ने दृश्यते। जलं जलेन संयुतं मधुरं भवति, विषेण सिक्तं बीजं तिक्तं भवति। शुभवासनया मनः महत्त्वं प्राप्नोति; इन्द्रस्य मनसः राज्येन, इन्द्रत्वं लभ्यते, स्वप्नेऽपि। तुच्छाभिलाषैः मनः लघु दुर्बलञ्च भवति; यथा भूतमोहात् आरोग्यवान् अपि जनः रात्रौ भूतानि पश्यति। यदा मनः विस्तृतं शुद्धञ्च, तदा मलिनता न तिष्ठति; यदा मनः विस्तृतं मलिनञ्च, तदा प्रकाशः न भवति। विस्तीर्णमलिनस्य मनसः यथाफलं, तथा विस्तीर्णशुद्धस्य अपि। सत्पुरुषः अपि क्षीणः सन्, श्रेष्ठमार्गं न परित्यजति, सदा यत्नशीलः, यथा चन्द्रः पूर्णत्वाशां न वज्रति। अत्र न बन्धः, न मोक्षः, न बध्यमानः, न बन्धनं; एषा केवलं मिथ्या कल्पना, यथा माया-लता। इदं जगत् असत्स्वरूपम्, गन्धर्वनगरोपमं, मरीचिकाक्रमात् उदितम्, द्विचन्द्रमोहवद् दृश्यते। यदा 'नाहं अनन्तः, लघुः अस्मि' इति संशयः जायते, तदा 'अहं अनन्तः, परमः अस्मि' इति निश्चित्या सः नश्यति। 'अहं सर्वव्यापी, शुद्धः' इति यद्भावना, सा एव संसारबन्धनं, स्वकल्पितविकल्पनया। या अवस्था या बन्धमोक्षरहिताः, द्वैताद्वैतवर्जिता, सा एव ब्रह्मणः सारः, एषा परमार्थसत्यं। यदा मनः शुद्धं सर्वदृष्टिषु असङ्गं च, तदा मनोवृत्तिरिव शून्यं भवति; तदा एव ब्रह्म दृश्यते, न अन्यथा। शुभचिन्तनवारिणा शुद्धीकृतं मनः, ब्रह्मदर्शनं लभते, यथा श्वेतवस्त्रं रञ्जने वर्णं गृह्णाति। यदा 'अहं सर्वं, मम सर्वं' इति दृढनिश्चयेन सर्वं पश्यति, ग्रहणत्यागयोः भेदः नश्यति, तदा बन्धमोक्षयोः किं वक्तव्यम्? शुद्धचित्तस्य देहः, शास्त्रविज्ञानवैराग्यनियन्त्रितः, तेजः त्यजति पुनः प्राप्नोति, यथा रत्नमणिः। यदा मनः वस्तुनि एकत्वं प्राप्नोति, सा अवस्था अल्पज्ञानोत्पन्ना, क्षणिका विनाशिनी च। यदा मनः सर्वबाह्याभ्यंतरविषयान् परित्यज्य, एकाग्रं तिष्ठति, सा अवस्था परं पदं। दृश्यद्रष्टृविवेकः, यः स्पष्टः, सः अपि मिथ्यैव; मनः तत्र लीनं भवति, तदेव तस्य स्वरूपम्, न अन्यत्। यतः आदिः अन्तः च विनाशी, मध्ये अपि तद्वत्; अतः यद् मनः मिथ्याज्ञानयुक्तं, तद् दुःखमाप्नोति, वस्तुनि सति अपि। यदि 'एतज्जगत् आत्मैव' इति न पश्यति, तदा दुःखं भवति; अन्यथा, एष दृश्यश्रीः एव भोगमोक्षयोः कारणम्। 'जलम् अन्यत्, तरङ्गः अन्यः' इति भेददृष्टिः अज्ञानम्; 'एषः तरङ्गः जलमेव' इति एकत्वदृष्टिः ज्ञानम्। अज्ञानात् दुःखम्, त्याज्यग्रहणरूपेण दृश्यते; तस्य अभावे, ज्ञानात् केवलं अनन्तता शेषः। मनसो रूपाणि चिन्तया कल्पितानि, असत्यानि च; तस्मात्, हे राघव, असत्ये विनष्टे, किं दुःखं शेषम्? यथा अननुरागिणः बान्धवः रागद्वेषरहितेन मनसा दृश्यते, तथा एतान् दृश्यपञ्जरान् आत्मरूपेण पश्य। यथा तादृशात् बान्धवात् सुखदुःखे न स्पृशतः, तथा ब्रह्मवित् आत्मनि स्थितः न स्पृश्यते। या अनादिः शुभा विद्या, या दृश्यद्रष्टृमध्ये स्थितिः, तत्र स्थिते मनः विश्रान्तिम् आप्नोति, यथा वायौ शान्ते रजः। यदा मनोवायुः शमितः, शरीररजः अपि उपशाम्यति; संसारनगर्यां तु धूमः पुनः न जायते। यदा वासनावर्यः वर्षः नास्ति, तदाश्रयः अपि समाप्तः, तदा शमः जायते; जडता च हृदयकम्पनं च नश्यतः, पङ्कः शुष्कः। हृदयमहावने, यत्र तृष्णालता शुष्काः, इन्द्रियगुच्छाः क्षीणाः, तत्र मिथ्याज्ञानघनः विदारितः। मोहधूमः प्रभाते निशायामिव विलीयते; सा जडता अपि क्वचिद् गच्छति, यथा विषं मन्त्रेण शम्यते। एवं, राघव, मन एव सर्वं, तद्विकारैः संसारः, तस्य शुद्धौ ब्रह्मदर्शनम्, तदज्ञानविनाशे परमानन्दः।