शरीरस्य नौका, चर्मबन्धनैः बद्धा, भवसागरस्य तरङ्गैः क्षिप्ता, पञ्चेन्द्रियाख्य-मकरैः अधः नीत्वा, तेषां वशे विचरन्ती, संसारसागरं सञ्चरति। मनस्य मृगाः, तृष्णालतान्तरे वने भ्रमन्तः, शतशाखानां कामतरूणां मध्ये सुखलाभाय श्रमन्तः, फलं नाप्नुवन्ति। दुःखदुःखातीताः, मोहशोकविरहिताः, मनोविजये रमन्तः, मनः न विक्षिप्तम्, रमणीयस्त्रीषु अपि विरलाः, ये महात्मानः, तेषां अन्तःकरणम् अस्पृष्टम् अस्ति। ये गजतरङ्गान् युद्धसागरं च तरन्ति, तान् वीरान् न मन्ये; केवलं ये मनःतरङ्गान् इन्द्रियसागरं च तरन्ति, त एव वीराः। किमपि कर्म, यत्र फलम् सहजम्, परिपूर्णम्, रम्यं च, न दृश्यते; येषां मनः निरर्थक-आशाभिः स्पृष्टम्, तेषां विश्रान्तिः तादृशे अवस्थायाम् एव। ये लोकं कीर्त्या, व्योम्ना तेजसा, गृहं धनसमृद्ध्या, लक्ष्मीं धर्मबलात् पूरयन्ति, धर्मबन्धाः अविच्छिन्नाः, तादृशाः नराः दुर्लभाः। यत् पर्वतान्तः हृदि गुहायाम् वा वज्रगृहे च गुप्तम्, तत् अपि भाग्यदुर्भाग्ययोः वेगात् लभ्यते; तयोः प्रवाहः सततं आगच्छति। पुत्रः, पत्नी, धनं च, मनसा कल्पितम्, रसायनवत्, किन्तु अन्ते कश्चन न सहायः, केवलं विषम् एव शेषम्। दुःखपीडितः, शरीरपर्यन्ते विषावस्थां प्राप्तः, स्वानुभवान् स्मरन्, तेषाम् अर्थशून्यत्वेन, अन्तः वृद्ध्याग्निना दह्यते। प्रथमं कर्मणि, सुखार्थे, धनार्थे, धर्मार्थे च, फलं तु क्षीणम्, अनिश्चितम्, मनः मयूरपिच्छवत् चञ्चलम्; कथं विश्रान्तिः स्यात्? कर्मफलानि, विविधानि, नदीतरङ्गवत्, यदा कदाचित् न लभ्यन्ते, भाग्येन आगच्छन्ति; अतः लोकः, स्वादभेदेन, उपहास्यः। सुखदुःखयोः जन्ममृत्युभ्यः, कर्माणि, रम्यत्वेन चिन्तितानि, मनः क्षीणयन्ति, अन्ते वृद्ध्याः विश्रान्तिः। यथा वृक्षपत्राणि एकत्र समागतानि शीघ्रं पतन्ति, तथा विवेकहीनाः जनाः मिलित्वा, स्वल्पदिनेषु, कस्यचित् देशात् गच्छन्ति। इह तत्र विचरित्वा, दिवसान्ते गृहं प्रत्यागत्य, दिवसम् यदि साधुसंवाद-शुभकर्मणां विना व्यतीतं स्यात्, विश्रान्तिनिद्रां कः लभेत्? यावत् सर्वशत्रवः दूरिता:, समृद्धिः सर्वत्र संगृहीता:, तावत् जनाः सुखानि उपभुञ्जते; यावत् मृत्युः कुतश्चित् आगच्छति। लोकजनाः, क्षणिक-लघुचित्तवृत्तिभिः आकृष्टाः, याः कुतश्चित् आगच्छन्ति, क्षणेन लीयन्ते, आगतम् सत्यम् वा न वा, न जानन्ति। ये कालस्य गण्डेभ्यः मुक्तुं यत्नेन कर्म कुर्वन्ति, किन्तु दुष्कर्मबन्धनैः बद्धाः, शरीरबलं बलात् प्राप्त्वा अपि, शरीरबन्धने एव स्थिताः। लोकस्य चञ्चलसमूहः, निर्बाधं, शीघ्रं, तरङ्गरूपवत्, सततं आगच्छति गच्छति च। यानि केवलं पुरुषाणां जीवितहरणाय प्रवृत्तानि—मनः हर्षहरम्, स्त्रियः चञ्चलनेत्राः, रक्तपुष्पेषु मदुमक्षिकावद्, विषलतानां विषवृक्षाः—तानि दुःखाय। सम्बन्धबन्धनानि—पत्नी, मित्र, व्यापारः—निरर्थकानि, इह तत्र आगच्छन्ति, समानभावैः बद्धानि, लोकव्यवहारमायायाः एव। यथा दीपस्य चञ्चलस्थिरप्रभायाम्, अथवा आसक्त्या खादिते अन्ने, वस्तुनः स्वरूपम् न ज्ञायते; तथा संसारस्य चञ्चलस्थिरमायायाम्, तत्त्वम् न ज्ञायते। भवस्यान्तर्वर्तिनी घूर्णिका, यद्यपि वर्षबिन्दुवत् दुर्बला, अवधानहीनस्य मनसि दीर्घनिश्चयम् स्थापयति। तेजः, कान्तिः, व्याधिभिः विनष्टे; गुणाः क्षयावस्थायाम्; सुखम् जनात् दूरम्, शिशिरकालिन्यः पद्मवत्। पुनः पुनः, भाग्यवेगात्, स्वशरीरे हानिः क्रियते; यथा वृक्षः कुठारैः बारम्बारम् छिद्यते, तत्र सुखस्य स्थानम् किम्? अतिशयदोषैः समन्वितस्य अपि रम्यस्य, अन्तर्ये दोषाः जायन्ते, विक्षेपः उत्पाद्यते; यथा विषवृक्षसङ्गः मूर्छां जनयति। किम् तानि रूपाणि यत्र दोषाः न सन्ति? किम् तानि दिशः यत्र तापः न अस्ति? कः जनः यः दुर्बलः न अस्ति? किम् तानि कर्माणि यानि मायायाः नाम्नि न सन्ति? ये ब्रह्माः अपि, येषां आयुः एककल्पक्षणमात्रम्, कल्पसमूहं गणयितुं न शक्नुवन्ति; अतः कालजालस्य विभागैः पूर्णे, अल्पता-महत्वचिन्ता निरर्थका। सर्वत्र पर्वताः शिलामयाः, पृथिवी मृदमयी, वृक्षाः दारुमयाः; जनाः मांसमयाः, पुरुषत्वेन बद्धाः; नूतनम् किमपि न, परिवर्तनरहितम् किमपि न। यत् दृश्यते, चेतनया व्याप्यते, जलसमूहः, आकाशे स्थितम्; विभागैः, वस्तुनाम् भाग्येन, एषः लोकः; अन्यत् किमपि न। आश्चर्यं, मनःजगति, लोकस्य मनसि उत्पन्नम्; स्वप्ने अपि, हे महाभाग, कस्यचित् वस्तुनि, एषः अद्भुतरूपः न आगच्छति। यद्यपि लोभस्य लेशेन अपि न बहुलीकृताः, तादृशाः सद्गुणकथाः न दृश्यन्ति; यथा आकाशलता न महाफलं ददाति। उत्तमावस्थां प्राप्तुम् इच्छन्ति, लोकः, स्वस्य मनसैव विघ्नितः, पर्वतशिखरात् नीललतापत्रस्य कामनया, पशुवत् पतति। यथा गुहायां वृक्षाः, अन्तर्भागाः, छायाः, पत्राणि, फलानि, पुष्पाणि च, अन्तर्गतानि, तैः उपयोगः न, तथा शरीरस्य सम्पदा, तथा जनाः अपि। जनाः कदा सौम्येषु, कदा क्रूरेषु, यथा कृष्णमृगाः विविधवनान्तरालानि संचरन्ति। प्रतिदिनम्, नूतनानि, भयकराणि वा रम्याणि कर्माणि, सर्वान् जनान् विक्षिपन्ति, तिक्तफलानां कर्मणां पक्वतया; किन्तु मायाविनां मनसि विस्मयः न। जनाः कामेषु आसक्ताः, नानापापकौशलपराः, स्वप्ने अपि, साधुः दुर्लभः; दुःखसङ्गात्, सर्वाणि कर्माणि अनिश्चितानि, क्लिष्टानि; अहं न जानामि, कथम् एषा जीवितावस्था नेतव्या। यत् किमपि दृश्यते, चलम् अथवा अचलम्, हे ब्रह्मन्, सर्वम् अस्थिरम्—स्वप्नसमागमेव। यत् अद्य शुष्कसागररूपम् दृश्यते, शोकावस्थितम्, प्रातः, हे मुने, पर्वतः मेघाच्छन्नः भवति। सः पर्वतः, विशालः, वनयुक्तः, व्योमस्पृशः, अचलः, अल्पदिनेषु, भूमिना तुल्यः अथवा गर्तावस्थां गच्छति। यः शरीरः अद्य सुमाल्यैः, सुगन्धितैः अलङ्कृतः, श्वः सः शरीरः, निर्जनस्थले, दूरस्थः, वायुसंवाहितः, शयानः।