शुभविचारस्य चिन्तनस्य प्रभावात्, यदा मनः निर्मलं स्थिरञ्च भवति, तदा मिथ्याज्ञानस्य घनमण्डलं शनैः शनैः सौम्यतया विलीयते। यदा सत्त्वगुणः शुक्लपक्षे वर्धमानचन्द्रमिव वर्धते, विवेकः पुण्यञ्च विस्तारं यान्ति, तदा जगदपि सूर्यतेजसा प्रकाशते। यदा धैर्यं हृदि वर्धते, तदा मुक्तिः वेणुवने वातमिव उदेति; यदा अन्तःस्थितिः प्रतिष्ठिता, तदा रात्रौ चन्द्रप्रभेव हर्षः प्रादुरभवत्। यदा सत्संगतरु फलितः शीतलच्छायां वितनोति, समाधिवृक्षस्य ऋजुत्वात् आनन्दामृतं प्रवहति। तदा मनः द्वन्द्वातीतं, निराशिषं, अशान्तदोषरहितञ्च भवति; लोभमोहभीतिसन्तापकारणानि सर्वाणि शम्यन्ते। शास्त्रार्थे सर्वे संशयाः क्षीयन्ते, जिज्ञासा नश्यति, कल्पनाजालं विनश्यति, जीवः मुक्तः असङ्गः भवति। इच्छारागापेक्षाशोकमोहादिभिः रहितः, शान्तदुःखमोहमलः, सिद्धान्तैः अनबद्धः, स्वच्छन्दः भवति। मनः स्वमेव इन्द्रियाणां तीव्राश्वानां सारथिं, तृष्णासङ्गपञ्जरं च विनाश्य, आत्मराज्यं परमपुरुषार्थं प्राप्नोति। आत्मनः पुष्टिकारणानि संकल्पान्यपि त्यजति, यथा सेवकः स्वकर्तव्यं समाप्त्वा शरीरं तृणवत् परित्यजति। मनसोदयोऽस्तमयः सर्वस्यैव उदयस्तमयः; मनोविनाशः महत्तमं सम्प्राप्तिः। ज्ञानात् मनोविलयः, अज्ञानात् मनोवृद्धिः। एषः संसारचक्रः मन एव; पर्वतानि मनः; आकाशः मनः; शरीरं मनः; मित्रं मनः; शत्रुश्च मन एव। या चित्तविकल्परूपा मलवृत्तिः, यः चैतन्यस्वरूपविस्मरणं, स एव मनः; एषा एव वासनाख्या संसारकारणवृत्तिः। यदा चैतन्यं अनुभवरूपवृत्तिसंयुक्तं कल्पनासंलग्नं भवति, तदा स जीवः मनोमयः संज्ञायते। यः अनुभवरूपवृत्तिवशात् स्थूलतां प्राप्तः अज्ञानमभिपन्नः तिष्ठति, स एव मनः अवस्थां कल्प्यते। आत्मा न संसारपुमान्, न शरीरं, न रक्तं; शरीरादिकं जडम्, देही तु आकाशवदसङ्गः। शरीरस्य सूक्ष्मविभागे केवलं रक्ताद्यमवशिष्यते, यथा कदलीदलविभागे केवलं पत्राण्यवशिष्यन्ते। मन एव जीवः, पुरुषः, तद्रूपमभिनिविश्य स्थितः; आत्मा स्वकल्पितविभागैः स्वयमेव स्वात्मानं गृह्णाति। सः पुरुषः स्वकल्पनातन्तून् वितन्वन्, तैः जालेन आत्मनं बद्ध्वा, कृमिवत् कोषं निर्माति। एषः शरीरमोहं परित्यज्य, अन्यत्र अन्यदा, नवं शरीरं गृह्णाति, यथा अङ्कुरः पत्ररूपं गच्छति। यद्वासनास्ति, तादृशं मनः उत्पद्यते; यथा स्वप्नकाले यत् मनः, तदेव रात्रौ पश्यति। जलं जलरसेन संयुक्तं मधुरं भवति; बीजं विषेण सिक्तं तिक्तं भवति। महाशुभवासनया मनः महान् भवति; इन्द्रमनसः राज्येन इन्द्रत्वमपि स्वप्ने लभ्यते। तुच्छाभिलाषैः मनः क्षुद्रं दुर्बलं च भवति, यथा भूतभ्रमायाम् आरोग्यवानपि रात्रौ भूतान् पश्यति। यदा मनः विस्तारमुपैति शुद्धं च भवति, तदा मलः न तिष्ठति; विस्तारमलिनत्वे विशुद्धिः न भवति। विस्तारमलिनमनसि तादृशं फलमुत्पद्यते; विस्तारशुद्धमनसि तदनुरूपं फलमुपजायते। सत्पुरुषः अपि क्षीणः सन्, उत्तममार्गं न त्यजति, सदा यत्नशीलः, पूर्णचन्द्रवत् पूर्णत्वाशां न वियच्छति। अत्र न बन्धनं न मोक्षः, न बद्धो न बध्नाति; एषा केवलं मिथ्याजालसमुत्थिता माया, यथा मायालतिका। इदं जगत् असत्स्वरूपं, गन्धर्वनगरवत् मृगत्रिष्णाक्रमसमुत्थितम्, द्विचन्द्रमायासदृशं दृश्यते। यदा 'नाहमन्तः, लघुः अस्मि' इति संशयः जायते; 'अहं अनन्तः, परः अस्मि' इति निश्चयेन सः विलीयते। 'अहं सर्वव्यापी, शुद्धः स्वात्मनि' इति विकल्पः, एषः संसारबन्धनम्, स्वकल्पनया कल्पितम्। या अवस्था बन्धमोक्षरहिताऽद्वैतद्वैतवर्जिता, सा एव ब्रह्मस्वरूपम्, एषा परमार्थसत्यता। यदा मनः सर्वविषयेषु विशुद्धं असङ्गञ्च भवति, तदा मनःशून्यवत् भवति; तदा एव ब्रह्मदर्शनं, नान्यथा। यदा शुभविचाराम्बुना मनः शुद्धं भवति, तदा ब्रह्मदर्शनं लभते, यथा शुभ्रवस्त्रं रङ्गे रङ्गं गृह्णाति। यदा सम्यग्दर्शनेन सर्वं 'अहं मम' इति भाव्यते, ग्रहत्यागविभेदे क्षीणे, तदा बन्धमोक्षयोः किं वक्तव्यम्? शुद्धचित्तस्य शरीरं शास्त्रज्ञानवैराग्यनियमनात्, रत्नवत् तेजो विसृजति पुनः पुनः गृह्णाति च। यदा मनः विषयैक्यं लभते, तदैक्यं अल्पज्ञानोत्थं क्षणिकं विनाश्यं च। यदा मनः सर्वबाह्याभ्यन्तरवृत्तीन् त्यक्त्वा समाहितं भवति, तदा सा अवस्था परमपुरुषार्थप्राप्तिः। दृश्यद्रष्टृविवेकः स्पष्टः अपि नास्तिकः; तत्र मनः समाधिः एव स्वरूपं, नान्यत्। यतः आदौ अन्ते च विनाशित्वात् मध्येऽपि असत्यमेव; अतः विपरीतदर्शिनः मनः क्लिश्यते, वस्तुन्यपि सति। यदि 'इदं जगत् आत्मैव' इति न पश्यति, तदा दुःखमावहति; अन्यथा, दृश्यैश्वर्यं एव भोगमोक्षदं भवति।