राघव, अतः त्वं सर्परज्जुवद्विचारस्य बन्धनेन न बध्यस्व; स्थूलदण्डस्य भीषणतामात्रदर्शिनः तर्कस्यैव सदा आश्रयः स्यात्, निष्पाप त्वम्। एष संसारमार्गः, अनवरतसुखदुःखपूरितः, जगद्भ्रमरूपकल्पनया जायते; जन्तुषु प्रवृत्तस्यापि, असङ्गत्वेन सः निरन्तरं नश्यति। ये वीराः साधवश्च, येषां स्वचित्तं मोहमदप्रचालितं विषयाभिमुखं जितम्, ते नित्यं विजयी भवन्ति। एतस्मिन्संसारे, यः सर्वदुःखक्लेशहेतुः, एकमेव उपायः अस्ति—स्वचित्तनिग्रहः। शृणु धर्मस्य सारं, यथावत् गृहाण—भोगेच्छा एव बन्धः, तस्य परित्याग एव मोक्षः। किमन्यैः शास्त्रालापैः? एतदेव शृणु—यद्यत् तुभ्यं रमणीयं दृश्यते, तत्सर्वं विषवन्न वा वह्निवत् पश्य। विषयाः विषवत् भोक्ता, पुनः पुनः परीक्ष्याः; ते त्याज्याः, न हि तेषु आसक्तः सुखं प्राप्नोति, दुःखमेव लभते। संस्काररञ्जितं मनः दोषान् बहून् उत्पादयति, यथा कंटकबीजोप्तं क्षेत्रं कंटकसमूहं प्रसवति। यदा मनः सङ्गबीजरहितं भवति, चिन्ताप्रवाहवर्जितं, रागद्वेषरहितं, तदा शनैः परमशान्तिम् आप्नोति। यदा बुद्धिः पुण्यबीजपूरिता, तदा सदा उत्तमगुणान् फलरूपेण उत्पादयति, यथा सुपुष्टिक्षेत्रं श्रेष्ठधान्यं जनयति। शुभचिन्तनपूर्वकं मनः यदा विशदं स्थिरं च भवति, तदा मिथ्याज्ञानघनः शनैः शनैः विलीयते। यदा पुण्यवृद्धिः शुक्लपक्षचन्द्रवद् वर्धते, विवेकगुणवृद्ध्या च, तदा जगत् सूर्यतेजसा प्रकाशते। यदा अन्तर्ये स्थैर्यवृद्धिः स्यात्, तदा मोक्षः वेणुवनगतवातवत् जायते; स्थिरतायां सम्प्राप्तायां, रात्रौ चन्द्रप्रभेव हर्षः उदेति। सत्सङ्गतरुः फलितः छायां वितनोति, समाधिवृक्षात् सुखामृतं स्रवति। मनः द्वन्द्वरहितं, निराशम्, अशान्तम्, लोभमोहभयशोकाद्युपशान्तम् भवति। शास्त्रार्थसन्देहाः सर्वे क्षीणाः, जिज्ञासा नष्टा, कल्पनाजालं निवारितं, जीवन् मुक्तः भवति। कामरागापेक्षाशून्यः, चिन्तारहितः, शोकधूमविनिर्मुक्तः, असङ्गः, मतशून्यः च। स्वस्य मनः, यत् इन्द्रियाणां तीक्ष्णाश्वानां सारथिः, तृष्णासङ्गपञ्जरः च, तद्विनाश्य, आत्मराज्यं परमं प्राप्नोति। आत्मनः पोषकवृत्तयः स्वयमेव परित्यजति, यथा सेवकः स्वामिसेवायां समाप्तायां, शरीरं तृणवत् त्यजति। मनसः उदयास्तमय एव सर्वस्य उदयास्तमयः; मनोनाशः महदाप्तिः। ज्ञानात् मनोनाशः, अज्ञानात् मनोवृद्धिः। मन एव संसारचक्रं, मन एव पर्वताः, मन एव गगनं, मन एव शरीरं, मित्रं, शत्रुश्च। संकल्पमलिनता, यया चैतन्यस्वरूपविस्मरणं भवति, सा 'मनः' इति कथ्यते; एषा एव संसारकारिणी वासनाख्या। चैतन्यं, यत् विकल्पानुगतं, अल्पसंकल्पदूषितं, 'जीव' इति कथ्यते, यः मनसः सारः। यत् विकल्पवशाद् स्फुटरूपं प्राप्य अज्ञानं प्रविष्टं, तत् विस्तारं गच्छति, मनः अवस्थारूपेण कल्प्यते। आत्मा न संसारपुरुषः, न शरीरं, न रक्तं; यानि यानि शरीरादीनि, तानि जडानि; देही तु आकाशवत् अस्पृष्टः। शरीरं यदा खण्डशः छिद्यते, रक्तादयः एव शेषः; यथा कदलीस्थलिं विदार्य, पत्राण्येव शिष्यन्ते। मन एव जीवः, पुरुषः, तदेव रूपं धारयति; आत्मा स्वकल्पितखण्डात् स्वं गृह्णाति। पुरुषः स्वसंकल्पसूत्राणि प्रसार्य, तैः स्वबन्धनाय जालं वेष्टयति, यथा कृमिः कोषं निर्माति। शरीरमोहं परित्यज्य, अन्यत्र अन्यकाले च, अन्यत् शरीरं गृह्णाति, यथा अंकुरः पत्ररूपं गृह्णाति। यद्वासनं तादृशं मनः उत्पद्यते; यथा स्वप्नकाले यद्रूपं मनः, तद्रूपं स्वप्ने पश्यति। जलं जलेन संयुतं मधुरं भवति, मधुरेण मिश्रितं मधुरं; विषेण सिक्तं बीजं तिक्तं भवति। शुभवासनया महत् मनो महान् भवति; इन्द्रस्य मनो राज्येन, स्वप्ने अपि इन्द्रत्वं लभ्यते। तुच्छाभिलाषेण मनः क्षुद्रं दुर्बलमपि भवति, यथा भूतभ्रान्त्या स्वस्थः अपि जनः रात्रौ भूतान् पश्यति। यदा मनः विशदं विस्तीर्णं च, तदा मलः न तिष्ठति; यदा विस्तीर्णमलिनं, तदा शुद्धिः न तिष्ठति। विस्तीर्णमलिनस्य तादृशं फलम्, विस्तीर्णविशदस्य तादृशं फलम्। क्षीणोऽपि उत्तमपुरुषः सत्पथं न त्यजति, सदा उद्योगी, यथा चन्द्रः पूर्णत्वाशां विना न त्यजति। अत्र न बन्धो न मोक्षः, न बद्धः न बन्धनं; एषा केवलं मिथ्याभूतप्रत्यया, मायालतानिव। अयं लोकः अभावमयः, गन्धर्वनगरवत्, मरीचिकाक्रमेण उद्भूतः, द्विचन्द्रमायानिव दृश्यते। 'नाहं अनन्तः, अहं तुच्छः' इति संशयः जायते; 'अहं अनन्तः, अहं परः' इति निश्चित्या सः नश्यति। 'अहं सर्वव्यापी, स्वात्मनि विशुद्धः' इति यः सन्दर्भः, स एव संसारबन्धः, स्वकल्पनया कल्पितः।