अथ शृणु, राम, यदा मनः वासनाभिः बद्धं भवति तदा तद् बन्धनम्, वासनाशून्ये तु मुक्तिः स्यात्। तस्मात् विवेकबलात् शीघ्रं वासनाशून्यताम् यथा साधयेत्। यथार्थतत्त्वदर्शनेन वासनाः विलीयन्ते; वासनाविलये चित्तं दीपवत् शान्तिम् आप्नोति। वस्तुतः अत्र किञ्चिदपि नास्ति; यद् यद् दृश्यते, तत् केवलं कल्पनया दृश्यते। कल्पनायाः अपि सत्त्वाभावात्, एषा एव सम्यग्दृष्टिः। 'वासनाः' इति 'मनः' इति च शब्दयोः अर्थसम्बन्ध एव; यत्र तत्त्वदर्शनात् उभे अपि विलयं यातः, स एव परमार्थः। सर्वं जगत् आत्मैव; कः कं कुत्र वा कल्पयेत्? कल्पनायाः वस्तुतः अभावः एव—एषा सम्यग्विज्ञानम्। वासनारञ्जितं मनः अत्र कस्यचित् अवस्थां प्राप्नोति; वासनाविमुक्तं तु मोक्षः इति कथ्यते। मनः घटपटादिरूपं गृहित्वा विश्रान्तिं गच्छति; तदेव मनः शीघ्रं शमयेत्, यतोऽस्य रूपाणि मिथ्यैव, उत्पन्नमायाभूतवत्। यथा मनः मालयाः वा सर्पस्य वा रूपं गृह्णाति, तथा भीषणदीप्तवृक्षस्य अपि रूपं गृह्णाति। हे राघव, भीषणदीप्तवृक्षतत्त्वं तव दृढं भवतु; मालयाः वा सर्पस्य तत्त्वं तव न भवतु। हे राम, एतत् पूर्वं मया पितरि पद्मयोनौ उक्तं, अद्य त्वां परमबुद्धिं शिष्यं प्रति उक्तम्। तस्मात्, हे राघव, रज्जुसर्पन्यायेन मा बध्यम्; शुष्कदण्डन्यायः सदा तव भवतु, हे निष्पाप। एषा संसारपन्थाः, अनवरतसुखदुःखयुक्तः, जगद्भ्रमात् जायते; सत्त्वेषु प्रवृत्तस्यापि वैराग्येन सः नित्यं नश्यति। जयन्ति सदा ते वीराः साधवश्च, येन स्वं मनोऽज्ञानमदविषमूर्च्छितं विषयेषु प्रवृत्तं जितम्। अस्य संसारस्य, सर्वदुःखोपद्रवकरस्य, एकमेव उपायः—स्वस्य मनः निग्रहः। शृणु, धर्मस्य सारं ब्रूयाम्; श्रुत्वा सम्यग् गृहाण—बन्धः केवलं भोगेच्छा, तस्य परित्यागः मोक्षः इति। किमन्यैः शास्त्रविचारैः? एतदेव शृणु—यत् तव रमणीयं दृश्यते, तत् सर्वं विषवन्न वा वह्निवन्न पश्य। विषयाः विषवत् भोग्याः; पुनः पुनः परीक्ष्याः। ते अनिष्टाः, त्याज्याः; तेषु रममाणस्य दुःखमेव जायते। वासनारञ्जितं मनः दोषसमृद्धिं जनयति, यथा कंटकबीजोप्तं क्षेत्रं कंटकसम्पदं जनयति। वीतरागस्य, विचारशून्यस्य, निर्भ्रान्तस्य मनसः शनैः परमशान्तिः जायते। पुण्यबीजसमृद्धबुद्धिः सदा उत्तमगुणान् उत्पादयति, यथा सुपुष्टक्षेत्रं शुभधान्यम्। शुभचिन्तनसम्भावनया, निर्मलस्थिते चित्ते, मिथ्याज्ञानघनः शनैः शनैः क्षीयते। पुण्यस्य वृद्धौ, शुक्लपक्षे चन्द्रवद्, विवेकधर्मयोः विकासे, जगत् सूर्यप्रभया दीप्तिम् आप्नोति। स्थैर्यस्य वृद्धौ, बन्धनवात इव मोक्षः उदेति; अन्तःस्थिते स्थैर्ये, रात्रौ चन्द्रप्रभेव हर्षः जायते। सत्सङ्गवृक्षस्य फले, शीतच्छायायां, समाधिवृक्षस्य अमृतधारा प्रवहति। द्वन्द्वशून्यं, निराशं, निर्विकल्पं, शान्तं, लोभमोहभयादिदुःखकारणशून्यं चित्तं भवति। शास्त्रार्थसन्देहाः सर्वे क्षीयन्ते, जिज्ञासा नश्यति, कल्पनाजालं विनश्यति, मुक्तः जीवति, अस्पृष्टः। निराशः, निरकोपः, निरपेक्षः, निरुद्वेगः, शोकधूमः पूर्णं शमितः, असङ्गः, सिद्धान्तैर्बद्धो न भवति। यः स्वमनः, यत् इन्द्रियाणां तीव्राश्वानां सारथिः, तृष्णासङ्गपञ्जरम्, नाशयति, सः स्वात्मराज्यं परमपुरुषार्थम् आप्नोति। सः स्वकृतं स्वार्थपोषकं भावं त्यजति, यथा सेवकः स्वकर्म समाप्त्यां तनुं तृणवत् त्यजति। मनसः उदयास्तमय एव सर्वस्य उदयास्तमयः; मनोनाशः महद् लाभः। ज्ञानं मनोनाशाय, अज्ञानं मनोवृद्धये कारणम्। जगद्वर्तुलं मनः एव; पर्वताः मनः; आकाशः मनः; देहः मनः; मित्रं मनः; शत्रुः मनः। चैतन्यस्वरूपविस्मरणरूपा कल्पनामलिनी या मनः इति कथ्यते; सा एव संसारजननी वासना इति प्रसिद्धा। चैतन्यं, यद् विकल्पानुगतं, स्वल्पकल्पनास्पृष्टं, तदेव जीवः इति कथ्यते, तच्च मनसः सारः। यद् इन्द्रियगोचराधीनं, निश्चितस्वरूपं, अज्ञानं प्राप्तं, तदेव मनः इति कल्प्यते। आत्मा न संसारपुरुषः, न देहः, न रक्तादिकम्; देहादयः जडाः, देही च आकाशवत् असङ्गः। यदा देहः अणुभिः छिद्यते, रक्ताद्यतिरिक्तं किञ्चिद् न शिष्यते; यथा कदलीस्थम्भस्य विदारणे पत्राणि एव शिष्यन्ते। मनः एव जीवः, पुरुषः, तदेव रूपं गृहीत्वा आत्मा स्वकल्पनाप्रकलितांशैः स्वं गृह्णाति। पुरुषः स्वकल्पनातन्तून् प्रसार्य, तान् बहुधा जालरूपेण आत्मनं बध्नाति, यथा कृमिः कर्णिकाम्। एषा देहमोहं त्यक्त्वा, अन्यत्र अन्यकाले, अन्यं देहम् आदत्ते, यथा अंकुरः पत्ररूपं गृह्णाति। यद् यद् वासनारूपं तिष्ठति, तादृशं मनः उत्पद्यते; यथा स्वप्ने यद् मनोभावः, तं रात्रौ पश्यति। एवं, हे राम, मनसः स्वरूपं, वासनानां बन्धनं, तत्त्वदर्शनस्य मोक्षः, विषयेषु रागविरागयोः, शुभदुष्टस्य फलम्, आत्मनः अतीन्द्रियत्वं च, सर्वं श्रुत्वा, विवेकपूर्वकं मनः शमयित्वा, परमशान्तिं प्राप्नुहि।