यदा देवसेना भगवतोऽर्थे कर्मणि संनियुक्ता युद्धाय प्रवृत्ता, रागद्वेषविवर्जिता समदृष्ट्या युक्ता अभवत्, तदा तस्य दिव्यस्य देवसेनायाः तीक्ष्णैः दह्यमानैः असुरैः विनष्टा, भक्षिता, विद्धा, दग्धा च। यथा स्वधनं भोगैः भक्ष्यते, तथा देवसेना असुरैः समूलं नष्टा। तीक्ष्णैः दह्यमानैः असुरैः अभिहता देवसेना शीघ्रं पलायिता, यथा हिमालयात् गङ्गा वेगेन स्रवति। सा दिव्यसेना क्षीरसागरशायिनं देवम् शरणं ययाच, यथा मेघमाला वायोः अन्ते पर्वतम् शरणं याचति। तत्र विष्णुः तां भयभीतां देवगङ्गां, यया सर्पैः पीछ्यमाना अभवत्, वीरः प्रियामिव सान्त्वयामास। ततः क्षीरसागरगुहायाम् सा देवगङ्गा तिष्ठति, यावत् भगवतः शत्रुनाशाय अभ्युत्थानम् अभवत्। ततः शौरिणा च शम्बरः च घोरयुद्धम् अभवत्, कालान्ते यथा पर्वतानां कुलानां च विक्षोभः। तस्मिन् युद्धे असुरः स्वसेनायुतः रथैः च निगृहीतः, नारायणेन हतः शम्बरः विष्णुनगरं गच्छति। ये तस्माद् भयात् युद्धात् पलायिताः, तान् विष्णुः स्वयम् शान्तिम् ददौ, यथा वायुः दीपान् नाशयति। तेषां संस्काररहितानां शान्तिः प्राप्ता, यथा दीपानां नाशे गतिः भवति। तस्मात् मनः संस्कारैः बद्धम्, संस्काररहितं मुक्तम्; हे राम, विवेकात् शीघ्रं संस्काररहितं स्थितिं कुरु। सत्यदृष्ट्या संस्काराः नश्यन्ति; संस्कारनाशे मनः शान्तिं याति, यथा दीपः। वस्तुतः अत्र किञ्चिदपि नास्ति; यद् दृश्यते, कल्पनया दृश्यते; कल्पनापि नास्ति, एषा यथार्थदृष्टिः। 'संस्कारः' 'मनः' इत्येतौ शब्दौ अर्थसम्बद्धौ; यत्र सत्यदृष्ट्या उभौ नश्यतः, तत्र परमस्थितिरेव। सर्वं जगत् आत्मैव; कः किम् कल्पयेत्? कल्पना नास्ति, एषा यथार्थदृष्टिः। मनः संस्काररञ्जितम् अत्र स्थितिं याति; संस्काररहितम् मुक्तिः उच्यते। मनः घटपटादिरूपं गृहीत्वा विश्राम्यति; तदेव मनः शीघ्रं शान्तिं नय, तस्य रूपाणि मृषा, यथा उत्पन्नः भूतः। मनः यथा मालयः सर्पः वा रूपं गृहीत्वा परिवर्तते, तथा भीषणदीप्तवृक्षरूपं गृहीत्वा परिवर्तते। हे राघव, भीषणदीप्तवृक्षस्य तत्त्वं तव दृढं भवतु; मालयः सर्पः वा तत्त्वं तव न भवतु। हे राम, एतत् पूर्वं मे पितरं पद्मजं मया श्रुतम्; अद्य तुभ्यं प्रज्ञायुक्ताय मया उक्तम्। तस्मात् हे राघव, राज्जुसर्पन्यायः तव न बन्धः; शुष्कदण्डन्यायः तु तव सदा भवतु, हे निष्पाप। एषा संसारपथः सुखदुःखैः पूर्णः, जगत् कल्पनया उत्पन्नः; जीवेषु कर्मणि प्रवृत्तः अपि, वैराग्येन सदा नश्यति। विजयी सदा ते वीराः साधवः, ये स्वं मनः मोहगर्वसम्भूतं विषये प्रवृत्तम् जितवन्तः। संसारस्य सर्वदुःखहेतोः एकमेव उपायः—स्वस्य मनः निग्रहः। शृणु धर्मस्य सारं; श्रुत्वा धारय—बन्धनं केवलं भोगेच्छा; तस्य परित्यागः मोक्षः। अन्यशास्त्रचर्चायाः किम्? एतत् शृणु—यद् तुभ्यं रम्यं दृश्यते, तत् विषाग्निवत् पश्य। विषवत् भोग्यविषयाः पुनः पुनः परीक्ष्याः; ते अनिष्टाः, त्याज्याः, भोगे दुःखं जनयन्ति। मनः संस्काररञ्जितम् दोषसम्पन्नम्, यथा कांटबीजं भूमौ कांटवृद्धिः। मनः रागबीजरहितम्, चिन्ताप्रवाहवर्जितम्, रागद्वेषरहितम्, शनैः परमशान्तिं याति। बुद्धिः पुण्यसंस्कारबीजसम्पन्ना सदा उत्तमगुणान् जनयति, यथा शुभबीजं भूमौ उत्तमवृद्धिः। शुभचिन्तनात् मनः शुद्धं स्थिरं च स्यात्, मिथ्याज्ञानघनः शनैः शनैः नश्यति। पुण्यवृद्धौ, यथा शुक्लपक्षे चन्द्रः वर्धते, विवेकगुणवृद्धौ, जगत् सूर्यप्रभया दीप्तम्। स्थैर्यवृद्धौ, मोक्षः बांसुषु वातवत् जायते; अन्तःस्थैर्ये, रम्यताः रात्रौ चन्द्रप्रभावत् स्यात्। सत्सङ्गवृक्षस्य फले, शीतलच्छायायाम्, समाधिवृक्षात् आनन्दामृतं स्रवति। मनः द्वन्द्वरहितं, इच्छारहितं, अशान्तं, लोभमोहभयवर्जितं दुःखहेतुं नश्यति। सर्वशास्त्रार्थसन्देहः नष्टः, जिज्ञासा नष्टा, कल्पनाजालं नष्टं, मुक्तः जीवति। कामक्रोधाशाभयवर्जितः, शोककुञ्जरः शान्तः, असक्तः, सिद्धान्तबन्धनरहितः। स्वं मनः, यः इन्द्रियाणां तीक्ष्णाश्वानां सारथिः, तृष्णासक्तिपञ्जरः, नष्ट्वा, स्वात्मराज्यं प्राप्तः। आत्मपुष्टिकरणहेतुं बुद्धिप्रत्ययान् त्यजति, यथा सेवकः कार्यसिद्धौ तृणवत् शरीरं त्यजति। मनः उदयास्तमयः सर्वस्य उदयास्तमयः; मनः विनाशः महोदयः। ज्ञानात् मनः लयः, अज्ञानात् मनः वृद्धिः। एवं, हे राम, एषा कथा शास्त्रानुसारं प्रवृत्ता, या मनःविजयस्य, विवेकस्य, मोक्षस्य च मार्गं दर्शयति।