अथ कदाचित् दैत्याधिपः स्वचिन्तया समुद्रस्य बुद्बुदानिव मायया महान्तः दैत्यसेनापतीन् ससृजे। ते सर्वज्ञाः, ज्ञेयज्ञाः, रागपापविवर्जिताः, स्वलाभानुसारं कर्तारः, उदारबुद्धयः आसन्। भीमः, भासः, द्रुट इति नामभिः ते चिह्निताः; सर्वं जगदिव तृणमिव पश्यन्तः, शुद्ध्यर्थं प्रवृत्ताः। ते दैत्याः पृथिवीं प्राप्ताः, नभः आच्छादयन्तः, वर्षाकाले मेघघोषवत् गर्जन्तः निनदन्तश्च। ते सुरैः सह समं बहूनि वर्षाणि समरं कृतवन्तः; विवेकात् अहंकारे न पतिताः। यावत् तेषां मनसि "एष मम" इति प्रवृत्तिः जायते, तावद् "कोऽहम्?" इति विचारतः सा मिथ्येत्यपाकृता। यदा तु असद् देहे च शुद्धचैतन्ये च "कः अयम् अहम्?" इति स्थितिः स्यात्, तदा विचारतः भयादयः नैव जायन्ते। अयं असद् देहः नास्ति; केवलं शुद्धचैतन्यम् आत्मनि तिष्ठति। "अहं" नास्ति, न च अन्यः कश्चित् अस्ति—एवं निश्चित्य ते दैत्या अभवन्। ततः ये अहंकाररहिताः, जरामरणभयवर्जिताः, स्थितप्रज्ञानाम् अनुकरणशीलाः, वर्तमानस्थितान् अनुवर्तन्तः—ते आसन्। तैः अनासक्तचित्तैः, अन्यैः अकर्तृभिः अपि हतानाम्, संस्कारजालात् विमुक्तैः, कृतकृत्यैः, अकर्तृत्वाभिमानरहितैः—ते सन्तः। ईश्वरकृत्यत्वेन कर्मणि प्रवृत्ताः, युद्धे निरताः, रागद्वेषविवर्जिताः, समदर्शिनः सदा। तेन तैः प्रज्वलितदैत्यमयूखैः दैवी सेना नष्टा, भक्षिताः, विद्धा, दग्धा च—यथा स्वस्य अन्तःसंपद् भोक्तृभिः नश्यति। तैः दैत्यैः दग्धा दैवी सेना हिमालयात् निर्गच्छन्ती गङ्गेव शीघ्रं पलायिता। सा दिव्यसेना क्षीरोदशायिनं विष्णुं शरणं जगाम, यथा वायुप्रशान्ते मेघमाला गिरिं शरणं यायात्। विष्णुः तां भयभीतां देवसरितं, भुजगैः पीडितां, नायकः प्रियतमामिव सान्त्वयामास। तदा क्षीराब्धिगुहायां सा देवसरित् तिष्ठति स्म, यावत् भगवाञ् शत्रुनाशायोत्थितः। ततोऽभवत् घोरं युद्धं शौरिणा शम्बरस्य च, युगान्तकल्पं, गिरिकुलव्युत्थानसमं। तस्मिन् संग्रामे दैत्यः स्वसेनायानवाहनैः सह विजितः; नारायणेन निपातितः शम्बरः विष्णुपुरं ययौ। ये तस्मात् भयानकात् संग्रामात् त्रस्ताः पलायिताः, तान् विष्णुः स्वयम् उपशमयामास, यथा वातनाशितदीपान्। ते संस्कारशून्याः शान्तिं प्राप्ताः, तेषां गतिर्नष्टदीपवत् अभवत्। अतः संस्कारबद्धं मनः बद्धं भवति, संस्काररहितं मुक्तम्; हे राम, विवेकतः त्वं शीघ्रं संस्कारशून्यतां प्राप्नुहि। यथार्थदर्शनात् संस्काराः लीयन्ते; संस्कारलये मनः शान्तिं यथादिपं लभते। वस्तुतः अत्र किञ्चिदपि नास्ति; यद् दृश्यते, कल्पनया दृश्यते। कल्पनापि नास्ति—एषा सम्यग्विज्ञानम्। "संस्कारः" "मनः" इति शब्दौ अर्थसम्बद्धौ; यत्र तत्त्वदर्शने उभौ लीयेताम्, तत् परमं पदम्। सर्वं विश्वं केवलं आत्मा; कः कं कुत्र वा कल्पयेत्? कल्पनायाः वस्तुतः नास्तित्वम्—एषा सम्यग्दृष्टिः। संस्काररञ्जितं मनः अत्र किंचित् स्थितिं प्राप्नोति; संस्कारविनिर्मुक्तं तु मोक्ष इत्युच्यते। मनः घटपटादिरूपं गृहीत्वा विश्राम्यति; तदेव मनः शीघ्रं शमयितव्यं, तद्रूपाणि मिथ्या, उत्पन्नप्रेतवत्। यथा मनः मालारूपं वा सर्परूपं वा गृह्णाति, तथा भयानकदीप्तवृक्षरूपमपि गृह्णाति। भयानकदीप्तवृक्षतत्त्वं त्वयि स्थिरं भवतु, हे राघव; मालासर्पतत्त्वं त्वयि मा भवतु। हे राम, एतत् पूर्वं मया पितरं पद्मयोनिं प्रति श्रुतम्; अद्य त्वां मे बुद्धिमन्तं शिष्यं प्रति उक्तम्। अतः, हे राघव, रज्जुसर्पन्यायेन मा बद्धः भव; शुष्कदण्डन्यायः सदा तवास्तु, हे निष्पाप। एष संसारमार्गः अनवरतसुखदुःखपूर्णः, जगत्कल्पनया उत्पद्यते; भूतानां मध्ये प्रवृत्तस्यापि वैराग्येन सः नित्यं नश्यति। नित्यं जयन्ति ते वीराः साधवश्च, येन स्वमनो मूढमदाविष्टं विषयाभिमुखं विजितम्। अस्य संसारस्य, सर्वदुःखजनकस्य, एकमेव उपायः—स्वमनो निग्रहः। शृणु धर्मस्य सारं, शृण्वन् साधु गृहाण—बन्धनं केवलं भोगेच्छा; तस्य परित्यागः मोक्षः। किमन्यैः शास्त्रकथाभिः? एतदेव शृणु—यत् तुभ्यं रमणीयं दृश्यते, तत् सर्वं विषाग्निवत् पश्य। विषवत् विषयास्वादाः पुनः पुनः परीक्ष्याः, त्याज्याश्च; तेषु रागे दुःखं जायते। संस्काररञ्जितं मनः दोषसम्पत्तिं जनयति, यथा कंटकबीजं भूमौ कंटकवृक्षं जनयति। मनः रागबीजरहितं, चिन्ताप्रवाहवर्जितं, रागद्वेषाभावेन शनैः परमशान्तिं प्राप्नोति। धर्मसंस्कारबीजसम्पन्ना बुद्धिः सदा उत्तमान् गुणान् जनयति, यथा उत्तमा भूमिः उत्तमान् धान्यानि जनयति।