शृणु, राघव, यः कश्चन जीवः स्वमदभावं सम्पूर्णरूपेण शमितवान्, तस्य भोगरोगाः न किञ्चिद् रमणीयत्वं वहन्ति, यथा तृप्तस्य जनस्य विषयुक्तरसाः न रोचन्ते। यदा कश्चन पुरुषः भोगेषु न रमते, तदा तस्य परमश्रेयोऽग्रे दृश्यते; यथा तमोऽपगमे मनसः किमन्यत् चिन्तनीयं स्यात्? केवलं मदत्यागेन स्वसंकल्पस्यैकनिष्ठया च संसारसागरः सुगम्यते। यदा महानात्मा चिन्तयति—‘नाहम्, मम किञ्चन नास्ति, मत्तः अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति, सर्वमेतदात्मैव’—इति, तदा सः तं भावं मनसि दृढीकृत्य परमपदं गच्छति। इदानीं शृणु, राघव, यथाऽहं ते कथयामि यत् शम्बरपुरी, पर्वतसमायाम्, दमानां प्रस्थानानन्तरं किम् अभवत्। यथा शरद्कालिन्यां द्यौः सर्वमेघविनिर्मुक्ता शून्या दृश्यते, तथा शम्बरस्य सैन्ये भग्ने, सर्वनियमविनाशे, तत्र महद् विनाशरूपं व्याप्तम्। स्वसैन्यं देवैः पराजितं दृष्ट्वा, स राक्षसः किञ्चित्कालं स्थित्वा, पुनः देवान् हन्तुमुद्यतः सञ्जगाम। स चिन्तयामास—ये दामा इत्यादयः मायया मया सृष्टा असुराः, तान् मूढभावेन सत्यान् मत्वा, युद्धेऽपि मदात्मन्य् एषः मिथ्याभावः कल्पितः। इदानीं अहं अन्यान् मायया असुरान् सृजामि, तान् आत्मविद्याविदुषः विवेकिनः करोमि। ते सत्यं विज्ञाय, मिथ्याभावात् उत्थाय, न अहंभावं गृह्णन्ति, ते देवांश्च जयन्ति। एवं सञ्चिन्त्य, स असुरपतिः मायया तादृशान् असुरप्रधानान् ससर्ज, यथा सागरः बुद्बुदान् उत्पादयति। ते सर्वज्ञाः, ज्ञेयज्ञः, रागपापविवर्जिताः, स्वलाभानुसारिणः, उदारचित्ताः आसन्। भिम, भास, द्रुट इति नामभिः ते लक्षणीकृताः, जगत्सर्वं तृणवत् दृष्ट्वा, शुद्ध्यर्थं प्रवृत्ताः। ते असुराः भूमिं प्राप्ताः, व्योम व्याप्य, घनघर्जनवत् गर्जन्तः, वर्षाकाले मेघवत् निनदन्तः। ते देवैः सह समं वर्षाण्यनेकानि युद्धं कृत्वा, विवेकात् अहंभावं न आपेदिरे। यावत् तेषां ‘एतन्मम’ इति वासना जायते, तावत् ‘कोऽहम्?’ इति विचारात् सा मिथ्या निवर्त्यते। यदा अयम् अनृतशरीरः शुद्धचैतन्येन सह ‘कः अयम् अहम्?’ इति स्थितः, तदा विचारात् तेषां भीरित्यादयः न जायन्ते। अयम् अनृतशरीरः नास्ति, केवलं शुद्धचैतन्यं आत्मनि स्थितम्। नास्ति ‘अहम्’ इति किञ्चन, न च अन्यः; इति निश्चित्य ते असुराः अभवन्। ततस्ते अहंरहिताः, जरामरणनिर्भयाः, तत्त्वविदां अनुकरणशीलाः, वर्तमानस्थितान् अनुगच्छन्तः, असक्तचित्ताः, अन्यैः हतानपि कर्तृत्वाभावात् बद्धिपाशविनिर्मुक्ताः, कृतार्थाः, अकर्तृत्वेन स्थिताः। ईश्वरकार्यरूपेण कर्म कुर्वन्तः, युद्धे प्रवृत्ताः, रागरहिताः, द्वेषवर्जिताः, समदृष्टिसम्पन्नाः। तेन तैः प्रज्वलितैः असुरैः, देवसेना दग्धा, क्षीणा, विदीर्णा, यथा स्वसुखैः भोगिभिः अन्तःसंपद् नश्यति। तेन भृशदाहेन असुरैः भग्ना सा देवसेना शीघ्रं पलायिता, यथा हिमवतः शिखरात् गङ्गा वेगेन धावति। सैव दिव्यसेना क्षीरसागरशायिनं विष्णुं शरणं ययौ, यथा मेघमाला वातान्ते गिरिं शरणं गच्छति। तां सर्पैः पीडितां, भीतां देवीनदीं, विष्णुः नायकः प्रियतमामिव सान्त्वयामास। ततः सैव नद्या देवसेना क्षीरसागरगुहायाम् अवसत्, यावत् भगवानेषः शत्रुनाशाय समुत्थितः। ततः सौरिणा च शम्बरेण च तत्र भीषणं युद्धमभवत्, यथा अकाले प्रलयः, पर्वतकुलानां च व्याकुलता। तस्मिन् युद्धे, असुरः स्वसेनायानयुतः नारायणेन निहतः, शम्बरो विष्णुपुरीं यातः। ये तस्मात् भीषणसंघर्षात् भीताः पलायिताः, तान् विष्णुः स्वयम् उपशमयामास, यथा वातेन निवारिताः दीपाः। तेषु संस्काररहितेषु शान्तेषु, तेषां गतिः दीपानां यथा नष्टानां जातम्। अत एव, संस्कारबद्धः मनः बद्धं भवति, संस्काररहितं मुक्तं भवति; हे राम, विवेकात् शीघ्रं संस्काररहितां स्थितिं सम्पादय। सम्यग्दर्शनात् संस्काराः लीयन्ते; संस्कारेषु लीनेषु, मनः शान्तिं यथा दीपः प्राप्नोति। सत्यं, अत्र किञ्चिदपि नास्ति; यद् दृश्यते, तद् केवलं कल्पनया दृश्यते। कल्पनापि नास्ति, इति एषा सम्यग्दृष्टिः। ‘संस्कारः’ ‘मनः’ इत्युभौ शब्दार्थसम्बद्धौ; यत्र तत्त्वदर्शने उभयं लीयते, सा परा स्थितिरेव। सर्वं विश्वं केवलं आत्मैव; कः कं कुतः कल्पयेत्? कल्पना नाम किञ्चिदपि नास्ति—एषा यथार्थदृष्टिः। संस्काररञ्जितं मनः किञ्चित् अवस्थाम् आप्नोति; संस्कारविनिर्मुक्तं तदेव मोक्षः इत्युच्यते। मनः घटपटादिरूपं गृहित्वा विश्राम्यति; तत् मनः शीघ्रं शमयितव्यं, तस्य रूपाणि मृषा, यथा उदितभूतप्रायम्। यथा मनः मालारूपं वा सर्परूपं वा गच्छति, तथा भीषणदीप्तवृक्षरूपं अपि गच्छति। भीषणदीप्तवृक्षतत्त्वं त्वयि स्थिरं भवतु, हे राघव; मालासर्पतत्त्वं त्वयि मा भूयात्। एषा कथा पूर्वं मया पितरं पद्मजनं प्रति उक्ता, अद्य त्वां प्रति, परमबुद्धिं शिष्यं, उक्ता।