श्रीरामः भगवन्तं वसिष्ठं प्राञ्जलिरुवाच—“किमिदं अहङ्कारस्य स्वरूपम्? कथं च तत् परित्यज्यते, भगवन्? यदा तद् परित्यज्यते, शरीरसहितं वा विना वा, किम् अवशिष्यते?” इति। तदा वसिष्ठमहामुनिः राघवाय प्रीत्या प्रत्युवाच—“त्रिषु लोकेषु अहङ्कारस्य त्रिविधं स्वरूपं विद्यते; तत्र द्वे उत्तमे, एकं तु त्याज्यम्। तानि शृणु यथावत् प्रवक्ष्यामि। ‘अहं सर्वमिदं विश्वम्; अहमेव परमात्मा, अक्षरः; अन्यन्नास्ति किञ्चन’ इति या भावना, सा अहङ्कारस्य परा अवस्था। एषा मोक्षाय, न बन्धनाय; जीवन्मुक्तेषु सा दृश्यते। अहङ्कारशब्दः अत्र केवलं व्यवहारमात्रं, न तु तत्त्वतः। अथवा, ‘अहं सर्वातिरिक्तः, शतांशकलादपि सूक्ष्मः’ इति या भावना, सा अहङ्कारस्य द्वितीया परा अवस्था। एषापि मोक्षाय, न बन्धनाय; जीवन्मुक्तस्य सा वर्तते। अहङ्कारत्वमत्र केवलं कल्पितमस्ति, न तु वास्तविकम्। ‘अहमेव हस्तपादादिमात्रः’ इति या निश्चयः, स तृतीयो अहङ्कारः, स तु लौकिकः, तुच्छः च। एषः अहङ्कारः त्याज्यः; अन्येषां शत्रुवद् स्मृतः। येन स प्रहृतः, स जीवः punः न सम्पद्यते। अयं बलवान् शत्रुः, विविधराज्यदः; तेन लोके मनः क्षीणं भवति, क्लेशे एव निमज्जति। यदा अयं अहितः अहङ्कारः चिरकालं स्वभावात् परित्यज्यते, तदा शेषेण येन अहङ्कारः अवशिष्यते, स जीवः मुच्यते, हे भगवन्। येषां लौकिकस्य अहङ्कारदोषेण व्यक्तिः, तेषां ‘अहं देहोऽस्मि’ इति बुद्धिः परित्याज्या; ‘अहं न देहः’ इति महात्मनां दृष्टिः। पूर्वे द्वे अहङ्काररूपे, यद्यपि स्वीकृत्ये, अलौकिके स्तः; तृतीयो लौकिकः दुःखदः त्याज्यः। एतेन कठिनेन अहङ्कारभावेन बन्धनस्य शृङ्खला निबध्यन्ते; ये तत्र पतन्ति, ते दुःखं प्राप्नुवन्ति, कथासु अपि। तृतीयं लौकिकम् अहङ्काररूपं मनसः परित्यज्य, हे ब्रह्मन्, किं स्वार्थाय लाभ्यते? अयं तस्मात् सर्वथा परित्याज्यः; दुःखदं त्यक्त्वा, यावत् अधिकं निवर्तते, तावत् परमं प्राप्नोति। यः पूर्वोक्तानि अहङ्कारस्थितीनि चिन्तयित्वा, तत्रैव स्थितः, स पापरहितः परमपदं प्राप्नोति। यदि तानि अपि परित्यज्य, सर्वस्मात् अहङ्कारात् विमुक्तः भवति, तर्हि अपि स परमं पदं प्राप्नोति। सर्वदा, सर्वयत्नेन, विद्वान् लौकिकं कठिनं च अहङ्कारं परित्यज्य, परमानन्दज्ञानस्य हेतोः तिष्ठेत्। शरीररोगपापमूलं पापमयम् अहङ्कारत्यागात् उच्चतरं नास्ति; एष एव परमावस्था। यः तु स्थूलं लौकिकं अहङ्कारं मनसा परित्यज्य, स्थाणुः वा क्रियावान् वा भवति, स न पतति। यस्य अहङ्कारः सर्वथा शान्तः, तस्य भोगरोगाः न रमन्ते; यथा तृप्तस्य विषयुक्ता रसाः न रोचन्ते। यदा कश्चित् भोगेषु न रमते, तदा श्रेयः प्राप्तव्यम्; तमसि नष्टे, किं मनः अन्यद् इच्छेत्? राघव, केवलं अहङ्कारस्य परित्यागेन, स्वयमेव प्रयत्नेन, संसारसागरः तर्यते। ‘नाहं, न मम, मम किञ्चन, सर्वमहम् एव’ इति या दृष्टिः, तां मनसि स्थाप्य, महात्मा परमं पदं प्राप्नोति। अथ शृणु, शम्बरपुर्यां यत् अभवत्, यदिव गिरिसमं, दामादीनां प्रस्थितेः अनन्तरम्। यथा शरद्कालीनं व्योम सर्वमेघविनिर्मुक्तम्, तथा शम्बरस्य सेनायां विनष्टायां, सर्वव्यवस्थायां भग्नायां, महाविनाशः अभवत्। स तु दैवसेनया पराजितः दानवः, कतिपयवर्षाणि स्थित्वा, पुनः देववधाय चिकीर्षुः चिन्तयामास। ‘ये दानवाः दामादयः मया मायया सृष्टाः, तान् मूढतया सत्यम् अवेक्षे; युद्धेऽपि अहङ्कारः मया मिथ्या कल्पितः’ इति स स्मरन्। ‘अहं पुनः अन्यान् दानवान् मायया सृजामि; तान् आत्मविद्याविदुषः, विवेकिनः करोमि। ते सत्यं ज्ञात्वा, मिथ्याभिमानात् उत्थाय, अहङ्कारं न गृह्णन्ति, तैः देवाः विजेष्यन्ते’ इति निश्चित्य, स दानवपतिः तादृशान् दानवमुख्यान् मायया उत्पादयामास, यथा सागरः बुब्बुदान् उत्पादयति। ते सर्वज्ञाः, ज्ञेयज्ञाः, रागपापविवर्जिताः, यथायोग्यं एककर्तारः, उदारचित्ताः आसन्। भीमः, भासः, द्रुट इति नामभिः प्रसिद्धाः, जगत् तृणवत् पश्यन्तः, शुद्ध्यर्थं प्रवृत्ताः। ते दानवाः पृथिवीं प्राप्त्वा, नभः व्याप्य, मेघघोषेण गर्जन्तः, वर्षाकाले मेघवत्, शब्दयन्तः। ते देवैः समं युद्धं बहुवर्षाणि अकुर्वन्; विवेकात् अहङ्कारं न प्रविशन्ति। यावत् ‘एतन्मम’ इति प्रवृत्तिः तेषु जायते, तावत् ‘कोऽहम्’ इति विचारेण सा मिथ्या निवर्त्यते। यदा असत् शरीरं, शुद्धचैतन्यं च ‘कोऽहम्’ इति स्थितम्, तदा विचारेण भयादयः न जायन्ते। एतदसत् शरीरं नास्ति; केवलं शुद्धचैतन्यं आत्मनि वर्तते। ‘नाहम्’ इति, ‘नान्यः’ इति निश्चित्य, ते असुरा अभवन्। ततः ये अहङ्काररहिताः, जरामरणभयवर्जिताः, स्थितप्रज्ञानां अनुकरणशीलाः, वर्तमानस्थितानां पन्थानं चरन्तः— ते अनासक्तचित्ताः, अन्यैः अपि हन्यमानाः, कर्तृत्वाभावात्, संस्कारजालात् विमुक्ताः, कृतकृत्याः, कर्तृत्वबुद्धिवर्जिताः सञ्जाता इति।