यदा संस्काराणां सञ्चलनात् विविधविषया उत्पद्यन्ते, तदा ते वातेन शुष्ककाष्ठानां ध्वनिवत्, वा तरङ्गाणां शृङ्खलायाम् कलकलवत्, प्रकटन्ते। तत्र त्वं, अहंभावात् विमुक्तः सन्, स्वस्य अन्तरङ्गे संसारचक्रस्य प्रवर्तनं यत्र महदहङ्कारनाभिः, तस्य प्रवृत्तिं निरोद्धुम् अर्हसि। यावदहङ्कारस्य तमः मनुष्यवनान्तरे प्रसारितम्, तावत् चिन्तारक्षसः मदोन्मत्ताः तत्र नृत्यन्ति। येन अहङ्काररक्षसा गृहीतः दुःखितः जनः, तस्मै न कर्माणि, न मन्त्राः शान्तिं दातुं क्षमन्ते। यदा निर्मलः आत्मा, निर्मलदर्पणवत्, शुद्धचेतन्यरूपेण स्थितः भवति, तदा तस्मिन् अहङ्कारस्य प्रतिबिम्बं दृश्यते; तत्र कः जनः कथ्यताम्? हे राघव, अहङ्कारविलासः न वस्तुतत्त्वम्; स एव संस्कारैः कल्पितः, यः प्रयत्नेन निवर्तते। “नाहं, न मम धनं वा सुखं वा दुःखं वा”—इति विचारयन्, अहङ्कारः न जायते। “मायामहिमास्य मिथ्या, मम का स्पृहा रागद्वेषयोः?”—इत्यन्तरात्मनि चिन्तयन्, अहङ्कारः न जायते। “नाहं आत्मनि, न च दृश्ये जगन्महिम्नि”—इति शान्तया वृत्त्या व्यवहरन्, अहङ्कारवृद्धिः न भवति। यदा अन्तः “अहं” च “जगत्” इति कल्पनाः विलीनाः, समत्वं प्रकाशते, तदा अहङ्कारः न प्रवर्तते। कः अहङ्कारस्य स्वरूपम्? कथं च सः परित्यज्यते, भगवन्? तस्य त्यागे, शरीरस्यान्वयेन वा विना वा, किं शेषम्? हे राघव, त्रिषु लोकेषु त्रिविधः अहङ्कारः अस्ति; द्वौ उत्तमौ, तृतीयः त्याज्यः—शृणु, प्रवदामि। “अहमेवेदं सर्वं विश्वम्; अहं परं ब्रह्म, अव्ययम्; नान्यदस्ति”—इति या बुद्धिः, स एव अहङ्कारस्य उत्तमः प्रकारः। सः मोक्षाय, न बन्धनाय, जीवन्मुक्तेषु दृश्यते; अत्र अहङ्कारशब्दः केवलं व्यवहारः, न तु वस्तुतः। “अहं सर्वतः भिन्नः, शतधा शूलस्य सूक्ष्मः”—इति वा या बुद्धिः, सा अहङ्कारस्य द्वितीयः श्रेष्ठः प्रकारः। एषः अपि मोक्षाय, न बन्धनाय; जीवन्मुक्तस्य सः विद्यते, अहङ्कारशब्दः कल्पितः, न तु सत्यः। “अहमेव हस्तपाद्यादिमात्रः”—इति या निश्चयः, सः तृतीयः लौकिकः क्षुद्रः च अहङ्कारः। एषः अहितः अहङ्कारः त्याज्यः; सः परेषां रिपुरिव स्मृतः। येन ताडितः प्राणी, सः पुनः न समृद्धिं लभते। अनेन बलवता रिपुणा, येन विविधं ऐश्वर्यं लभ्यते, जगतः मनः हीयते, केवलं क्लेशे निमज्जति। यदा एषः अहितः अहङ्कारः चिरकालं परित्यक्तः, तदा शेषेण अहङ्कारेण युक्तः प्राणी मोक्षं लभते, भगवन्। ये लौकिकाहङ्कारदोषेण आकृताः, ते “अहं देहोऽस्मि” इति मतिं त्यजेत्; “नाहं देहः”—इति दृष्टिः महात्मनां। पूर्वौ द्वौ अहङ्कारौ, यद्यपि स्वीक्रियेताम्, अलौकिकौ; तृतीयः लौकिकः दुःखदः, सः त्याज्यः। अनेन दुरत्ययेन अहङ्कारभावेन, बन्धनस्य पाशाः निबध्नन्ते; ये तत्रावस्थां प्राप्नुवन्ति, ते कथा अपि दुःखमुपयान्ति। एषः तृतीयः लौकिकः अहङ्कारः मनसः परित्यज्यः, हे ब्रह्मन्, तस्य परित्यागेन किं स्वार्थं प्राप्नोति जनः? एषः तस्मात् सम्पूर्णतः परित्याज्यः; दुःखदायकस्य त्यागेन, यः यः अधिकं निवर्तते, सः सः परमं प्राप्नोति। यः पूर्वोक्तान् अहङ्कारभावान् चिन्तयन्, तत्र स्थिरः भवति, सः निष्पापः परमं पदं प्राप्नोति। यदि तानपि त्यजेत्, सर्वस्मात् अहङ्कारात् विमुक्तः सन्, तदा अपि सः उत्तमं पदं प्राप्नोति। सर्वदा, सर्वयत्नेन, पण्डितैः दुःखदं लौकिकं अहङ्कारं परमानन्दज्ञानार्थं परित्याज्यम्। नास्ति किमपि अहिताद् अहङ्कारस्य त्यागात् श्रेयो यस्य मूलं देहे, रोगे, पापे च; एष एव परं पदम्। यः एषं स्थूलं लौकिकं अहङ्कारं मनसि परित्यज्य, स्थाणुः वा क्रियावान् वा भवति, सः न पतति। हे पण्डित, यस्य अहङ्कारः सम्यक् प्रशमितः, तस्य भोगरोगाः न स्वादु, यथा सन्तुष्टस्य विषयुक्तरसाः न रोचन्ते। यदा जनः भोगेषु न रमते, तदा तस्य शुभं भविष्यति; तमः नश्यति चेत्, तदा मनः किं परं गच्छेत्? हे राघव, केवलं अहङ्कारस्य परित्यागेन, स्वस्यैकयत्नेन, संसारसागरं तरति जनः। “नाहम्; न मम किञ्चन; न किञ्चिदस्ति मत्तः पृथक्; सर्वमहमेव”—इति बुद्धिं स्थिरां कृत्वा, महात्मा परमं पदं प्राप्नोति। अथ शृणु, शम्बरनगरे पर्वतसदृशे, दमादीनां निर्गम्य, किमभवत्। यथा शरद्कालान्ते सर्वमेघेषु नष्टेषु आकाशं शून्यं भवति, तथा शम्बरसेनायां नष्टायां, सर्वनियमेषु लुप्तेषु, तत्र क्षयोऽभवत्। तेन दैत्येन, देवैः सेनायां पराजितायां, किञ्चित्कालं व्यतीतम्; ततः पुनः देवान् हन्तुम् अभिप्रेत्य, सः चिन्तयितुम् आरब्धवान्। “ये दमा इत्यादयः दैत्याः, ये मया मायेयैः सृष्टाः, तान् मूढेन मया सत्यमिव गृहीतान्; संग्रामेऽप्यहङ्कारः मिथ्यैव कल्पितः।” इति सः मनसा विचारयामास। “अधुना अन्यान् दैत्यान् मायेयेन सृजामि; तान् आत्मविद्यायुक्तान्, विवेकसम्पन्नान् करोमि। ते तत्त्वमावेद्य, मिथ्याविकल्पात् उत्थाय, अहङ्कारं न गृह्णन्ति, देवांश्च जयन्ति।