यावत् अन्तःस्थितं चैतन्यतेजः अहङ्कारघनमेघेन आच्छाद्यते, तावत् तद् न विकसति, यथा रजनीकुलं कुसुमं रात्रौ न विकसति। यदा 'अहं अस्मि' इति भावना सम्यक् नश्यति, तदा नरकस्वर्गमोक्षादिकाङ्क्षायाः कल्पनायाः अवकाशः नास्ति। यावत् अहङ्कारमेघः हृदि विस्तारं लभते, तावत् इच्छाकलापः कुटजकुसुमकोषवद् विकसितुम् आरभते। यदा अहङ्कारमेघः चैतन्यसूर्यं प्रतिबन्धयति, तदा केवलं मूढता एव शेषः, तेजः किञ्चित् अपि न दृश्यते। एषः अहङ्कारः, स्वयमेव समीपे सति अपि कल्पितः, दुःखमेव जनयति, न कदापि सुखम्—यथा ज्वरः बालकं मोहितवन्तं करोति। व्यर्थे विनिर्मितः अहङ्कारः मोहं उत्पादयति, संसारचक्रस्य अनन्तपरम्परां जनयति, यथा बन्धनानि मूढानां कुर्वन्ति। 'एषः अहम्' इति भावना घोरमोहात् उद्भवति, सा अपरः तमोविकारः, यः संसारदुःखस्य कारणं सन्, न सत्यमस्ति, न भविष्यति। यत् किञ्चित् सुखं वा दुःखं वा अत्र उदेति, स एव अहङ्कारचक्रस्य विस्तारविलासः—यथा अलातचक्रस्य गमनम्। यदा अहङ्कारबीजं हृदि आरोप्यते, तदा तत् संसारवनं भवति, सहस्रशाखायुक्तं, छेत्तुं कठिनतरम्। 'अहम्' इति भावना जन्मतरूणां अव्ययबीजानां अंकुरः, तेषां अनन्तशाखाः 'एतत् मम' इति विचाराः। विषयाः संस्कारवृत्तिभ्यः उत्पद्यन्ते, शुष्ककाष्ठस्य वातेन कण्ठनं यथा, वा तरङ्गाणां घोषः यथा। हे निर्गतः अहङ्कारात्! त्वं आत्मनि अहङ्कारचक्रं न प्रवर्तयेत्, यस्य महान् नाभिः 'अहम्' इति। यावत् अहङ्कारतमः मनुष्यस्य वने व्याप्यते, तावत् चिन्ताराक्षसाः नृत्यन्ति मत्ताः। अहङ्कारराक्षसेन गृहीतः दुर्भाग्यवान् पुरुषः—न कर्म, न मन्त्रः तं शान्तिं नयेत्। यदा शुद्धः आत्मा निर्मलदर्पणवद् शुद्धचैतन्यरूपेण स्थितः, तदा अहङ्कारप्रतिबिम्बं तत्र दृश्यते; तर्हि कः पुरुषः वस्तुतः उच्यते? हे राघव! अहङ्कारस्य अद्भुतं न वस्तुनिष्ठम्, सः संस्कारैः उत्पादितः, यः प्रयत्नेन उपशम्यते। 'नाहम्, न मम सम्पद् वा सुखम् वा दुःखम्' इति चिन्तयन् अहङ्कारः न जायते। 'एषा माया विभूतिः मिथ्या—मम सङ्गद्वेषयोः किम्' इति अन्तर्युक्त्या अहङ्कारः न जायते। 'नाहम् आत्मनि, न च दृश्यविभूतौ' इति सम्यक् विवेकपूर्णेन आचरणेन अहङ्कारवृद्धिः न भवति। यदा अन्तः 'अहम्' च 'जगत्' इति भावनाः लीयन्ते, समत्वं स्फुटं दृश्यते, तदा अहङ्कारः न प्रवर्तते। अहङ्कारस्य स्वरूपं किम्? कथं च त्यज्यते? यदा सः त्यज्यते, शरीरसहितं वा विना वा, किम् शेषं भवति? हे राघव! त्रिषु लोकेषु त्रिविधः अहङ्कारः; द्वौ श्रेष्ठौ, अन्यः त्याज्यः—शृणु। 'अहम् अस्मि सर्वं विश्वं, अहम् परमात्मा, अविनाशी, अन्यत् नास्ति'—एषा परमा अहङ्कारभावना। सा मुक्त्यर्थं, न बन्धनाय, जीवन्मुक्तेषु या दृश्यते, तस्य अहङ्कारशब्दः केवलं व्यवहारः, न वस्तुतः। 'अहं सर्वतः भिन्नः, शतांशकर्षात् सूक्ष्मः' इति वा, एषा द्वितीया परा अहङ्कारभावना। सा अपि मुक्त्यर्थं, न बन्धनाय, जीवन्मुक्तस्य सा कल्पिता, न तु वस्तुता। 'अहम् केवलं हस्तपादादिस्वरूपः'—एषा तृतीया लौकिकी तु तुच्छा अहङ्कारः। एषः अहङ्कारः त्याज्यः, सः अन्येषां रिपुः इति स्मृतः। तेन आहतः प्राणी पुनः न विकसति। एषः बलवान् रिपुः, यः विविधराज्यदानप्रदाता, लोकस्य मनः क्षीणं करोति, क्लेशे एव निमज्जति। यदा एषः अहितः अहङ्कारः दीर्घकालं परित्यज्यते, तदा शेषेण अहङ्कारेण युक्तः जीवः मोक्षं प्राप्नोति, हे भगवन्। ये लौकिकदोषैः अहङ्काररूपिताः, ते 'अहम् एतत् शरीरम्' इति मतिं त्यजेयुः; 'नाहम् शरीरम्' इति दृष्टिः महात्मनाम्। प्रथमे द्वौ अहङ्कारौ ग्राह्यौ अपि अलौकिकौ; तृतीयः लौकिकः दुःखदः त्याज्यः। एषा दुर्निवार्या अहङ्कारिता बन्धनस्य शृङ्खलाः निर्माति; तत्र प्राप्ताः तस्यां कथासु अपि क्लेशं अनुभवन्ति। यदा तृतीयं लौकिकं अहङ्कारम् मनसः त्यजति, हे ब्रह्मन्, किम् स्वस्य लाभाय भवति? एषः पूर्णतः त्याज्यः; दुःखदं त्यक्त्वा, यः अधिकं निवर्तते, सः परमं पदं प्राप्नोति। पूर्वोक्तां अहङ्कारस्थितिं चिन्तयन्, स्थितः च, पापरहितः पुरुषः तत् परमं पदं प्राप्नोति। यदि ताः अपि त्यजति, सर्वथा अहङ्काररहितः सन्, तदा अपि सः परमे पदे आरोहति। सर्वदा, सर्वयत्नेन, बुद्धिमान् दुःखदं लौकिकं अहङ्कारं परमानन्दविद्यायै त्यजेत्। शरीररोगपापमूलं अहितं अहङ्कारं त्यक्त्वा किञ्चित् अपि नास्ति परम्; एष एव परमः पदः। स्थूलं लौकिकं अहङ्कारं त्यक्त्वा, स्थाणु वा क्रियावान् वा, नरः न पतति।