सत्यं वदामि—य एव तु निष्कामभावेन शीतलचित्ताः, परहिताय प्रवृत्ताः, परदुःखेन कम्पितहृदयाः सन्ति, केवलं ते एव लोके सुखिनः इति मे मतिः। अस्य संसारसागरस्य याः लहर्यः उत्पद्यन्ते च लीयन्ते च, ताः कालाग्निना निहताः, तासां संख्या कः कर्तुं शक्नोति? सर्वे जनाः मोहवशात् निरर्थकाशांपाशैः बद्धाः, जन्मजङ्गले निगीर्णाः, यथा मृगाः दोषकुञ्जरैः गृहीताः। अस्मिन्संसारे, जनानां आयुः पापकर्मणां सञ्चयात् ह्रासं याति; विवेकिनः अपि न जानन्ति किम् फलम् आगमिष्यति, यतः तत् आकाशशाखासु निर्मितजाले इव गूढम् अस्ति। अद्य उत्सवः, इयं ऋतुः, अत्र यात्रा, एते बान्धवाः, एतत् सुखम्, एषा विशेषभोगः—इत्येवम्, जनाः स्वस्मिन्स्वप्ने जालं विनिर्माय, चञ्चलचित्ताः, अनियतमानसाः, अस्माल्लोकात् प्रयान्ति। अपि च, हे पितः, अस्मिन्संसारे रम्यतमेषु रूपेष्वपि किमपि नास्ति यत् मनः परमविश्रान्तिं प्राप्नोति। बाल्ये कल्पितक्रीडायाः अन्ते, यौवने वयसः मृगः स्त्रीणां गुहासु विहरति, शरीरं च जीर्णं भवति, तदा जनाः केवलं पीड्यन्ते। यदा शरीरपद्मं जराशीतलेन ताडितं दूरं त्यक्तं च, प्राणरजः क्षणेन गच्छति, तदा संसारसरो जनानां शुष्यति। यदा पाको निश्चितं आगच्छति, तदा पुरुषाणां शरीरलता जरा-भार-क्लेशैः दुर्बला सन्ती, संततं नमति। तृष्णानदी शीघ्रगामिनी, अनन्तविषयसमूहान् वहन्ती, अस्मिन्संसारे कौशलपूर्वकं प्रवहति, तटस्थस्य तृप्तितरोर् मूलानि क्षिप्रं क्षययति। शरीरनौकां चमस्नायुबद्धां, संसारसागरे क्षिप्तां, पञ्चेन्द्रियनक्रैः अधः प्रेरितां, तानि इन्द्रियाणि तस्याः नियन्तारः भवन्ति। मनोमृगाः तृष्णालतान्यरण्ये विचरन्तः, कामतरूणां शतशाखासु प्रविशन्तः, सुखस्य अन्वेषणे क्लान्ताः, किंतु फलं न कदापि लभन्ते। क्लेशेषु, दुःखमोहात् दूरस्थाः, विजितेन्द्रियाः, एकचित्ताः, रमणीयस्त्रीषु विरलाः, ते महात्मानः येषां अन्तरात्मा अविकम्पितः। ये गजयूथलहरीः, रणसागरं च तरन्ति, ते न वीराः मम मतः; केवलं ये मनोलहरीः इन्द्रियसागरं च तरन्ति, ते एव वीराः। न हि कस्यचित् कर्मणः फलं सहजं सुलभं वा दृश्यते; येषां मनः निरर्थकाशाभिः आहतं, तेषां विश्रान्तिः तादृशे अवस्थायामेव सम्पद्यते। ये जनाः ख्यात्या जगत्, यशसा व्योम, धनैः गृहं, पुण्यबलात् लक्ष्मीं पूरयन्ति, धर्मबन्धनानि अक्षुण्णानि येषां, ते दुर्लभाः मनुष्येषु। यन्नाम पर्वतहृदये, वज्रकोष्ठे वा गुह्यं तिष्ठति, तत् अपि नित्यं गच्छन्ति शुभाशुभयोः प्रवाहः। पुत्रा, दाराः, वित्तं मनसा कल्पितम्, हे प्रिय, रसान्निव; किंतु अन्ते न किमपि सहायं, केवलं विषरसः शेषः। यदा कश्चित् दुःखेन पीडितः, शरीरान्ते विषदशायाम्, स्वानुभवांस्तु स्मरति—येषां सारः नास्ति—तदा सः अन्तरतः जराग्निना दह्यते। आरम्भे सुखार्थकर्मसु, धनधर्मयोः फलेषु, येषां मनः मयूरपिच्छवत् चञ्चलम्, तैः कथं विश्रान्तिः लभ्यते? कर्मणां फलं, यद् विविधं प्रवाहिण्यां नदीं लहरीवत्, यत्नेनापि न लभ्यते, तद् दैवात् एव सम्पद्यते; अतः संसारः विविधरुचिः, हसति। इमानि च तानि च कर्माणि, अनन्तसुखानि इति मन्यमानानि, जन्ममरणयोः सुखदुःखैः मनः क्षिपन्ति, अन्ते जरा तस्य विश्रान्तिं कुर्यात्। यथा वृक्षपर्णानि मिलित्वा शीघ्रं पतन्ति, एवं विवेकहीनाः जनाः संगच्छन्ति, अल्पदिनानि कृत्वा, कुतश्चित् गच्छन्ति। इह तत्र भ्रमित्वा, दिनान्ते गृहम् आगत्य, यदि दिनं सुजनसंगं सुकृतं च विना यापितम्, तर्हि कः विश्रान्तिं निद्रां वा लभते? यावत् सर्वे रिपवः अपसारिताः, सर्वत्र समृद्धिः, तावत् जनाः सुखानि भुञ्जते—यावत् मृत्युः कुतश्चित् आगच्छति। जनाः क्षणजन्मनो लघुस्थितयः मनोदशाभिः मोह्यमानाः, न जानन्ति आगतम् वस्तु प्राप्तं वा अप्राप्तं वा। ये कालस्य जिह्वातः मुक्तुम् इच्छन्ति, यत्नेन कर्माणि कुर्वन्ति, किंतु दुःखकर्मणां पाशैः बद्धाः, शरीरबलम् अपि प्राप्त्वा, तत्रैव शरीरबन्धने स्थिताः। एषा संसारस्य चपला भीमकायः, तरङ्गसमूहवत् क्षणेन भङ्गुरः, निरन्तरं शीघ्रं च आगच्छति गच्छति च। ये वस्तूनि केवलं नराणां प्राणहरणाय प्रवृत्तानि—यथा मनः, यः सुखं हरति, स्त्रियः चञ्चललोचनाः, विषवृक्षलताः—ते हानिं जनयन्ति। सम्बन्धपाशाः—दारा, मित्रं, व्यापारः—निष्फलाः, इतस्ततः आगच्छन्ति, समानभावैः बद्धाः, केवलं व्यवहारमायायाः रूपम् एव। यथा दीपस्य चलस्थिरप्रभायाम्, अत्यासक्तभुक्तेऽपि, वस्तुनः स्वरूपं न ज्ञायते, एवं संसारगतचलेऽचलमायायाम् अपि तत्त्वं न दृश्यते। एष संसारवर्त्मा, यद्यपि वर्षाबिन्दुवत् बुद्बुदसदृशं, तथापि प्रमत्तजनस्य चित्ते दीर्घनिश्चयं स्थापयति। शोभा तेजश्च क्लेशात् नष्टम्, गुणाः अपि नष्टदशायाम्, सुखं जनात् दूरं गतं, शिशिरे पद्मानि इव। पुनः पुनः दैवेन स्वशरीरं हान्यते; यथा वृक्षः पुनः पुनः काष्ठेन छिद्यते, तत्र सुखस्य स्थानं कुतः? यस्यापि रमणीयता अस्ति, तस्य यदि अधिकदोषाः उत्पद्यन्ते, तदा क्लेशः जायते—यथा विषवृक्षसंसर्गः मूर्च्छां जनयति। किं तानि रूपाणि येषु दोषः नास्ति? का सा दिशः यत्र तापः नास्ति? के ते जनाः ये न दुर्बलाः? कानि तानि कर्माणि येषां नाम्ना न माया? ये ब्रह्माख्याः, येषां आयुः कल्पक्षणमात्रम्, ते अपि कल्पसमूहं न गणयन्ति; अतः कालनिकायः विभागपूर्णः, तत्र लघुदीर्घविचारः निरर्थकः। सर्वत्र पर्वताः शिलामयाः, पृथिवी मृत्तिका, वृक्षाः दारुमयाः; जनाः मांसमयाः, पुरुषत्वेन बद्धाः—न किञ्चिद् नूतनं, न किञ्चिद् नित्यं। यत् दृश्यते, चेतनया व्याप्यते, तत् जलसंघातः, आकाशे स्थितः; विभागैः, वस्तुसम्पद्भिः, एषः संसारः—नान्यदस्ति। अत्र लोके, मनसः आश्चर्यमस्ति; जनानां चित्ते विस्मयः उत्पाद्यते। स्वप्नेऽपि, हे महात्मन्, कस्यचित् एषः अद्भुतरूपः न दृश्यते, कस्यापि वस्तुनः विषये।