यदा दृश्यं नोत्पद्यते, नासीत्, न भविष्यति; वर्तमानकाले अपि नास्ति—परं तु परमार्थस्वरूपं, यद् अगम्यं, तदेवास्ति। एतत् सहस्रविधैः युक्तिभिः प्रदर्शितं, अनुभूतं च सर्वैः; अहं तद् अधुनैव प्रकाशयामि। यथा समस्तं शान्तं चिदाकाशं त्रिलोक्याकारः, एवं तत्त्वम्; कथं तत्र मिथ्या वा अन्यत् किमपि स्यात्? चैतन्यं स्वभावतः अद्भुतं, चलनस्थापनयोः रमते; तेनैव चैतन्येन विश्वं दृश्यते। त्रिलोक्यनुभवः चैतन्यसूर्यस्य मण्डलवत्; वद त्वं, विप्र, सूर्यस्य किरणेषु का भेदः? यदा प्रत्यक्षस्य उद्गमनं निगमनं स्वभावतः, तदा लोकानुभवस्य उदयास्तमयौ। ‘अहं’ इति न ज्ञायते चेत्, तद् परमार्थाकाशे मलः; ज्ञायते चेत्, तद् परमार्थाकाशः एव। ज्ञात्वा ‘अहं’ इति, न तद् अहं रूपेण तिष्ठति; जलस्य जलेन एकत्ववत्, चैतन्याकाशे लीनं भवति। ‘अहं’ इत्यादि आरभ्य जगत् केवलं आभासः, न तत्त्वतः अस्ति; तत्त्वान्वेषणाय तस्य स्थायित्वं किमर्थम्? असुरस्य मनः तिमिरग्रस्तबुद्धीनां जनानां क्लेशं जनयति; शुद्धान्तरात्मनां बालानां तु तद् न भवति, तत्त्वान्वेषणाभावात्। यावत् चैतन्यदीप्तिः अन्तः अहंकारघनमेघेन आच्छादिता, तावत् तद् न विकसति, यथा रात्रिकुमुदम्। ‘अहं अस्मि’ इति विचारः यदा पूर्णतः विनष्टः, तदा नरकस्वर्गमोक्षादि स्पृहायाः कल्पनायाः स्थानं किमस्ति? यावत् अहंकारमेघः हृदयस्थले विस्तारयति, तावत् इच्छापुष्पाणि कुटजकुसुमकलिकावत् प्रसारयन्ति। अहंकारमेघः यदा चैतन्यसूर्यं आवृणोति, तदा केवलं जडता, न कदापि दीप्तिः। अहंकारः समीपस्थः, स्वयमेव कल्पितः, दुःखं जनयति, सुखं न; यथा शिशोः भ्रमजनकः ज्वरः। अहंकारः व्यर्थकल्पितः, मोहं जनयति, संसारचक्रं प्रवर्तयति, यथा बन्धनानि मूढानां। ‘एषः अहं’ इति विचारः घोरमोहात् उत्पद्यते, अन्यतमः तिमिरः; तद् संसारदुःखस्य कारणं, नास्ति तत्त्वतः, न भविष्यति। यत् सुखं दुःखं वा उत्पद्यते, यथा दण्डस्य चलनम्, अहंकारचक्रस्य विस्तारः एव। अहंकारस्य दुःखबीजं हृदये आरोपितं तु, संसारवनं भवति, सहस्रशाखायुतं, दुःखदं च। ‘अहं’ इति बीजं जन्मवृक्षाणां अक्षयस्य, तस्य शाखाः ‘एतत् मम’ इति विचाररूपेण विस्तरन्ति। वस्तूनि, वासनासंस्कारोत्थानि, वातेन शुष्ककाष्ठस्य शब्दवत्, लहर्याः कलकलवत् प्रकटन्ते। त्वं, अहंकाररहितः, संसारचक्रं, यस्य महान् धुरी अहंकारः, अन्तः न प्रवर्तयेत्। यावत् अहंकारतिमिरं मानववनं व्याप्नोति, तावत् चिन्ताजातिः पिशाचाः नृत्यन्ति मदोत्कटाः। दीनः पुरुषः अहंकारपिशाचेन गृहीतः, न कर्म, न मन्त्रः, तस्य शान्तिं दातुं शक्नोति। यदा शुद्धात्मा निर्मलदर्पणवत्, शुद्धचैतन्यरूपेण तिष्ठति, तदा अहंकारस्य प्रतिबिम्बं तत्र दृश्यते; तेन पुरुषस्य तत्त्वं किमु वक्तव्यम्? अहंकारस्य चमत्कारः न तत्त्वस्वरूपः, हे राघव; वासनाकल्पितं, यत् यत्नेन निवर्तते। ‘नाहं, न मम धनं, न सुखं, न दुःखम्’ इति चिन्तनात् अहंकारः नोत्पद्यते। ‘मायादिप्रभा मिथ्या, मम संयोगवियोगयोः किम्?’ इति अन्तः चिन्तनात् अहंकारः नोत्पद्यते। ‘नाहं आत्मनि, न दृश्ये विश्वप्रभायाम्’ इति शान्तया आचार्य, अहंकारः न वर्धते। यदा अन्तः ‘अहं’ च ‘जगत्’ इत्येतयोः लयः, समता स्पष्टा, तदा अहंकारः न प्रवर्तते। अहंकारस्य स्वरूपं किम्? तस्य परित्यागः कथम्? शरीरसहितः वा रहितः तस्य त्यागे, किम् शेषम्? राघव, त्रिलोक्ये त्रिविधः अहंकारः; द्वौ श्रेष्ठौ, अन्यः त्याज्यः; शृणु मम वचनम्। ‘अहं सर्वं विश्वम्, अहं परमात्मा, अक्षरः, अन्यन्नास्ति’—एषा जागरूकता उत्तमः अहंकारः। एषः मोक्षाय, न बन्धनाय, जीवन्मुक्तस्य अस्ति; ‘अहंकार’ इति नाम केवलं व्यवहारः, न तत्त्वतः। ‘अहं सर्वातिरिक्तः, शतांशकेशात् सूक्ष्मः’—एषा जागरूकता द्वितीयः उत्तमः अहंकारः। एषः मोक्षाय, न बन्धनाय, जीवन्मुक्तस्य अस्ति; तस्य ‘अहंकार’ इति नाम कल्पितम्, न तत्त्वतः। ‘अहं केवलं हस्तपादादिरूपः’—एषः तृतीयः अहंकारः सांसारिकः, तुच्छः। एषः अहंकारः त्याज्यः, परानां शत्रुत्वेन स्मृतः; तेन आहतः जीवः punar न विकसति। एषः बलवान् शत्रुः, यः विविधं ऐश्वर्यं ददाति, लोकस्य मनः क्षीणयति, केवलं क्लेशे निमज्जति। यदा दीर्घकालं अहंकारः आत्मनः परित्यक्तः, शेषः अहंकारवान् जीवः मोक्षं प्राप्नोति, हे भगवन्। एवं यावत् शास्त्रे निर्दिष्टं, तत्त्वमिमं राघवाय निवेदितम्।