न ज्ञाते सति, एषा मृगतृष्णासमुद्रवत् जनान् भ्रमयति; ज्ञाते तु, मृगतृष्णासमुद्र इव शमं गच्छति। एवं, हे राम, महान्निर्माणात् अपि मोहिताः अज्ञानवशेन पतन्ति, यथा रज्जु-सर्प-दण्डदृष्टान्ते। कुतः मेरुमन्दरसह्यानां केवलकुपितेन नाशनं? कुतः राजगृहकाष्ठेषु व्रणस्थे मक्षिकायाः अवस्था? कुतः चन्द्रमण्डलस्य ताडनमात्रेण पतनम्? कुतः प्रद्युम्नगिरिगृहे भित्तिव्रणस्थे विहङ्गस्य अवस्था? कुतः करसङ्क्रमणेन मेरोरिव पुष्पस्य क्रीडया उद्धारणम्? कुतः निर्जनगिरिशृङ्गस्थितसिंहगृहे कम्पमानपिकस्य अवस्था? चेतनाशून्ये, रागरञ्जिते, खलु एषा मायैव दृश्यते; स्वस्वरूपं न परित्यज्य, अन्यथैव प्रकाशते। स्वसंस्कारमोहात्, असत्यं अपि सत्यमिव दृश्यते; यथा मृगतृष्णां जलमिव पश्यन् जीवः अन्तर्मुखः भवति। ये शिक्षया संस्काररहिताः, जगदिदं असत्यं इति ज्ञाय, स्वबुद्धिप्रवाहेन संसारसागरं तरन्ति। येषां मनांसि तर्कविवादरवेन विक्षिप्यन्ते, ते शीघ्रं भ्रमपाताले पतन्ति, न तु अनिष्टं नाशयन्ति। प्रत्यक्षानुभवपन्था विना, केवलशास्त्रगतया, गच्छतां पततां वा, मुक्तिः नास्ति; यथा नष्टानां नास्ति। 'एतन्मम स्यात्, एतन्मम स्यात्' इति चिन्तनं, दुर्भाग्यदारिद्र्यकारणात्, बुधानां अपि भस्मापि न अवशिष्यते। यः त्रैलोक्यं तृणवत् नित्यं पश्यति, तं सर्वदुःखानि परित्यजन्ति, यथा वृद्धतृणं गौः। यस्य अन्तःशुद्धसत्त्वविस्मयः स्फुरति, तं लोकपालाः अविभक्तब्रह्माण्डवत् रक्षन्ति। भीषणेऽपि संकटे, अधर्मे न प्रवर्तेत; यतः राहुः अमृतपानात् अपि विनष्टः। ये सत्शास्त्रसज्जनसङ्गतिम् इव सूर्यप्रभाम् इच्छन्ति, ते पुनः मोहान्धकारे न पतन्ति। सर्वे दुःखानि अनिवार्यं आगच्छन्ति गच्छन्ति च; पुण्यकीर्तियुक्तस्य अनिवार्यं श्रीः उदेति। ये स्वपुण्यैः संतुष्टाः न सन्ति, न च विद्यायां आसक्ताः, सत्यम् अवस्थिताः—ते मानवाः, अन्ये पशवः। येषां हृदयाकाशं कीर्तिशशाङ्कप्रभया दीप्तम्, तेषां रूप एव क्षीरसागरे हरीव स्थितिः। भोक्तव्यं सर्वं भोक्तं, द्रष्टव्यं सर्वं दृष्टम्; पुनःपुनः भोगलोभविरामात् ऋते किं बन्धनभङ्गाय आवश्यकम्? आज्ञाशास्त्राचारस्थित्या वर्तेत; अन्तःस्थितोऽयं असत्यभोगासक्तिं त्यक्त्वा विमुच्येत। गुणैः आकाशमिव स्पृशद्भिः स्तुतिः क्रियताम्; मरणग्रस्तस्य भोगाः न रक्षन्ति। येषां कीर्तिः शशाङ्कसमप्रभा, तान् दिव्याङ्गनाः गायन्ति; ते मृत्येऽपि दिव्यगीतैः स्वर्गे जीवन्ति। कः पुरुषः, परमपुरुषप्रयत्नं कृत्वा, शास्त्रमनुसृत्य, निःस्पन्दः सन्, सत्कर्मणा न सिध्यति? शास्त्रानुसारिणः न शीघ्रं फलसिद्धिं अन्विष्येत; दीर्घकालेन पक्कं फलं अधिकतरं भवति। शास्त्रानुकूलं कर्म दुःखभीतिक्लेशलोभनिग्रहवर्जितं क्रियताम्; न तु तद् नश्येत्। पुनर्जन्मविवरपतितात्मा नष्टः; इदानीं तं सहस्रसंहारात् उद्धरेत्। एतस्मात् क्षणात् अधः न पततु; एषा शास्त्रीया वाणी आपदा-विनाशाय दृढं स्थाप्यताम्। रणाङ्गणे, गजविदारणे, प्राणसङ्कटे, धनं किम्? सत्पुरुषः शास्त्रं पश्येत्। विवेकेन परिशील्यताम्—'एष प्रतिबिम्बः, एष वस्तुतः'; न परवशेन गच्छेत्, पशुवत्। अविवेकिनी चिन्ता, या अनिष्टाय दयनीया च, त्यज्यताम्; गाढदीर्घनिद्रां परित्यज्य बोधः स्वीक्रियेत। न निद्रायाम् अवस्थितव्यम्; वृद्धकूर्मवत् शनैः शनैः उत्तिष्ठेत्; बोधः स्वीक्रियेत, जरामरणनिवृत्तये। भोगार्थं सम्पत्तिसञ्चयः संसाररोगाय एव; सर्वत्र उदासीन्येन विपदपि श्रियं ददाति। कर्मिणां, लोकाचारानुसारेण, विवेकपूर्वकं, शास्त्रविरुद्धं न कुर्वन्तः, सुखं लभन्ते। येषां चर्या शुद्धा, जीवनं रहस्यम्, दुःखसुखेषु लोभशून्याः, तेषां दीर्घायुः, कीर्तिः, गुणाः, श्रीः इव मल्लिकालता पुष्पयन्ति। पूर्णसिद्धिः सर्वतः श्रेयोऽतिवर्तते; तस्मात् स्वकर्मणि शुभप्रयत्नः कदापि न परित्याज्यः। सुराः अपि, उत्कृष्टाः सन्तः, शक्तिसम्पन्नैः दैत्यैः विजिताः, यथा पद्माकीर्णह्रदेन गजाः। मरुत्तस्य यज्ञे, महर्षिः संवर्तः ब्रह्मेव, देवासुरयुक्तं अन्यद् सृष्ट्वा प्रकाशयामास। महातपसा विश्वामित्रः, महर्षिः, दुर्लभं फलं पुनः पुनः तपसा प्राप्नोत्। यथा कश्चन दुर्लभं सत्त्वमण्डकृतं रसम् अश्नन्, उपमन्युः अपि दारिद्र्येन दुग्धसागरं प्राप्तवान्। कालः अपि, अतिशययुक्त्या, विष्णुब्रह्मादीन् त्रैलोक्यवीरान् तृणवत् अवमृद्नन्, श्वेतद्वारा जेतः अभवत्।